2017#1 (27 februari 2017)

naar 2017#2 →

de Nederlandse Boekengids 2017#1
ISBN 9789492476050
bestel los | neem een abonnement | download de pdf (voor abonnees)


OPNIEUW GELEZEN – POLITIEK
Klemperers Lingua Tertii Imperii, anno 2017
door Thijs Kleinpaste

“Eén van de voornaamste slagvelden van een samenleving of gemeenschap in hevig conflict met zichzelf is de taal die gesproken wordt. Dat lijkt misschien vanzelfsprekend – toch is het verbazingwekkend om te zien hoe schijnbaar ongemerkt en zonder veel weerstand de taal die Westerse politici en opiniemakers spreken gedurende het afgelopen decennium is getransformeerd. De taal van het populisme is gemeengoed geworden: niet alleen door de retorische vaardigheid van haar sprekers, maar ook door de zeer vruchtbare voedingsbodem waarin dat idioom niet zelden landt. Maar met de verandering van het idioom verandert ook het politieke en morele landschap waar die taal naar verwijst. Het doet ertoe, bijvoorbeeld, of er over migratie wordt gesproken als een vraagstuk over rechtvaardigheid, of als een bedreiging voor de gezondheid van een land of samenleving. In Europa en de Verenigde Staten wordt in toenemende mate over migratie gesproken in termen van catastrofe en natuurramp; over mensen als dragers van gevaarlijke, subversieve aandoeningen – of dat nu een religie is, of lichamelijke driften, of een cultuur die erop uit is om alles wat goed is te ondermijnen. Is dat overdreven (met de suggestie dat het wat onschuldiger is dan het misschien klinkt)? Of moeten we ons daar veel meer zorgen over maken dan we lijken te doen?”

– Victor Klemperer, The Language of the Third Reich: LTI: Lingua Tertii Imperii 1947 (Bloomsbury 2013), 316 blz. Steun de Nederlandse Boekengids en bestel bij Athenaeum Boekhandel

INTERVIEW – POLITIEK
Het complot tegen de natie: een interview met Thierry Baudet
door Arthur Eaton

Thierry Baudet (1983) is historicus, jurist en schrijver. Hij publiceerde acht boeken, waaronder De aanval op de natiestaat (2012) en Oikofobie (2013). In 2016 werd zijn denktank Forum voor Democratie (FvD) omgedoopt tot een politieke partij met Baudet als voorman. Hij is euroscepticus, voorstander van een Nexit en fel gekant tegen wat hij het ‘cultuurmarxisme’ noemt. In zijn woorden: ‘Dat is de variant van het marxisme die de “Verelendung”, waar uiteindelijk de wereldrevolutie uit voort zou moeten komen, niet langer verwacht van het economisch systeem en daardoor deze vervreemding via de cultuur wil realiseren’. Tegen deze schimmige vijand trekt Baudet nu ten strijde.

POLITIEKE GESCHIEDENIS
Thierry Baudet en de erfenis van de jaren dertig
door Rob Hartmans (zie ook hier voor de noten bij het essay)

“Eind vorige zomer transformeerde Thierry Baudet zijn eurosceptische denktank Forum voor Democratie in een politieke partij, klaar om vanaf komende maart een Nexit voor te bereiden. Zelf groeide Baudet in de afgelopen jaren van een conservatieve veelschrijver uit tot een markante woordvoerder voor een politieke stroming die zich in populariserende catchphrases afzet tegen ‘Europa’ en oproept het ‘eigene’ te omarmen. Simplistische vergelijkingen met het verleden zijn weliswaar gevaarlijk, maar volgens Rob Hartmans kan deze stroming wel degelijk historisch worden geduid.”

– Thierry Baudet en Michiel Visser (red.) Conservatieve vooruitgang (Prometheus/Bert Bakker 2010), 414 blz.
– Thierry Baudet, De aanval op de natiestaat (Prometheus/Bert Bakker 2012), 240 blz.
– -, Oikofobie. De angst voor het eigene (Prometheus/Bert Bakker 2013), 248 blz.
– -, Idem, Breek het partijkartel! De noodzaak van referenda (Prometheus 2017), 176 blz.

EROS & POLIS
Politiek en (homo-)erotiek: de casus Mann
door Olivier Boehme (zie ook hier voor de noten bij het essay)

“Met de spierballenretoriek van Putin, Trump en de populisten in hun schaduw lijken we plotsklaps een heel nieuwe politieke realiteit te hebben betreden. ‘Lijken’, want het spreken en denken over politieke stijl, naties en samenlevingen als mannelijk of vrouwelijk  is zo oud als de politiek zelf, net als het wisselen van die genderrollen overigens – tot ver in de 20ste eeuw wreef het Westen het Oosten bijvoorbeeld nog zwakheid, verwijfdheid en decadentie aan, terwijl dat tegenwoordig precies andersom is. En dat juist deze drie termen zo vaak in één adem genoemd worden, is veelzeggend… het was niet zomaar dat tijdgenoten Hitler zo vaak een hystericus noemden. De manier waarop ook Thomas Mann (1875-1955) nationale politiek in verband bracht met gender, erotiek en met name homoseksualiteit, biedt niet alleen een verhelderende kijk op zijn leven en zijn werk, maar bovendien op zijn tijd en de onze. Een literair-historisch perspectief bij de eeuwige terugkeer van het politieke geschreeuw.”

– Thomas Mann, De dood in Venetie en andere verhalen (vert. Pé Hawinkels) (De Arbeiderspers 2009), 176 blz.
– -, De Toverberg (vert. Hans Driessen) (De Arbeiderspers 2012), 928 blz.
– -, Jozef en zijn broers (vert. Thijs Pollmann) (Wereldbibliotheek 2016), 1.344 blz.
– -, Idem, Doctor Faustus (vert. Thomas Graftdijk) (De Arbeiderspers 2007), 579 blz.

NEUROBIOLOGIE
Waarom de een zweert bij figuratieve kunst en de ander bij abstracte
door Jaap Goudsmit

“Anders dan wij vaak denken is onze persoonlijke voorkeur voor figuratieve dan wel abstracte kunst geen functie van onze culturele en intellectuele ontwikkeling, maar hangt die nauw samen met de bedrading en werking van ons hele visuele systeem, een complex tweerichtingsverkeer tussen ons oog en delen van ons brein. Hoe dat tweerichtingsverkeer verloopt verschilt van persoon tot persoon, en bepaalt in belangrijke mate onze kunstopvatting – én hoe wij de wereld om ons heen aanschouwen: zoekend naar herkenning of naar nieuwe verbanden.”

– Erik Kandel, Reductionism in Art and Brain Science (Columbia University Press 2016), 240 blz.

– Dick Swaab, Ons creatieve brein. Hoe mens en wereld elkaar maken (Atlas Contact 2016), 560 blz.

THEORETISCHE NATUURKUNDE
Lussen of snaren? Op zoek naar kwantumzwaartekracht
door Lennaert Huiszoon

“In de zoektocht naar een allesomvattende theorie pogen natuurkundigen al sinds Einstein de maar niet op elkaar passende theoretische extremen van het hele grote en het hele kleine – de algemene relativiteitstheorie en de kwantummechanica – in één allesomvattende theorie te verenigen. De heilige graal: een theorie van kwantumzwaartekracht. Onlangs was de Nederlandse natuurkundige Erik Verlinde wereldnieuws met zijn beschrijving van een emergente zwaartekracht. Over de theorie van snaren en ‘ruimtekwanta’ enerzijds, en een niet minder serieus alternatief anderzijds: de theorie van lussen.”

– Carlo Rovelli, Reality is Not What it Seems: The Journey to Quantum Gravity (Allen Lane 2016), 272 blz.
– Idem, Zeven korte beschouwingen over natuurkunde (vert. Patty Krone en Yond Boeke) (Prometheus 2016), 342 blz.

POLEMIEK 
A reply to Rob Hartmans (in antwoord op Rob Hartmans’ ‘Jonathan Israel, of: het slagveld van de ideeëngeschiedenis)
door Jonathan I. Israel

“Disagreement is the stuff of academic and intellectual life and there is nothing wrong with heartily diverging on major intellectual questions. But something is definitely wrong when one side to the disagreement misrepresents the other with such a display of inaccuracy and distortion that it gives readers an altogether misleading impression of what the other side is arguing. This brings me to Rob Hartmans’s essay in the Dutch Review of Books (dNBg 2016#4, dated 27 August 2016). In reporting my argument, Hartmans achieves an astounding level of inaccuracy.

– Jonathan I. Israel, Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity, 1650-1750 (Oxford University Press 2001), 832 blz.
– -, Idem, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670-1752 (Oxford University Press 2006), 1.024 blz.
– -, Idem, Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750-1790 (Oxford University Press 2011), 1.088 blz.
– -, Idem, Revolutionary Ideas: An Intellectual History of the French Revolution from the Rights of Man to Robespierre
(Princeton University Press 2014), 888 blz.

POLEMIEK
Jonathan Israel, een dupliek
door Rob Hartmans

“Jonathan Israel mag mijn aan David A. Bell ontleende vergelijking met maarschalk Zjoekov dan volstrekt onzinnig vinden, dat neemt niet weg dat zijn repliek mij nog het meest doet denken aan een salvo van een batterij Stalinorgels (ofwel katoesja-raketten) – een wapen waaraan diezelfde maarschalk een flink deel van zijn succes te danken had. Ik heb er helemaal niets van begrepen, van mijn stuk deugt absoluut niets, en ik ben klaarblijkelijk iemand die zich helemaal niet over dit soort onderwerpen behoort uit te laten. Vooral mijn lichte toon – ik noemde iets ‘grappig’, in plaats van onzinnig – lijkt hem buitengewoon gestoord te hebben.”

KLIMAATDENKEN TOEN 

door Thomas Smits

“In zijn The Economy of Machinery and Manufactures (1835) schreef Charles Babbage, tegenwoordig vooral bekend als de uitvinder van een vroege voorloper van de computer, het volgende over klimaatverandering: ‘[Deze] chemische veranderingen, zorgen voor een constante toename in de atmosfeer van grote hoeveelheden koolstofzuur [CO2] en andere gassen die schadelijk zijn voor dierlijk leven. Er is nog onvoldoende bekend over de manier waarop de natuur deze elementen ontleedt, of ze omzet in een solide vorm.’ Babbage’s boek bewijst dat wetenschappers al in de negentiende eeuw nadachten over de schadelijke effecten van de uitstoot van grote hoeveelheden CO2. Hoewel er veel natuurwetenschappelijk onderzoek is gedaan naar klimaatverandering, zijn de historische wortels van dit proces nog nauwelijks onderzocht. In twee nieuwe, nu al veelgeprezen standaardwerken over de negentiende eeuw wordt klimaatverandering zelfs helemaal niet genoemd. Waarom hebben historici nauwelijks aandacht voor het ontstaan van klimaatverandering? En waarom is het belangrijk om dit proces beter te begrijpen?”

– Richard J. Evans, The Pursuit of Power: Europe, 1815-1914 (Penguin 2016), 848 blz.
– Andreas Malm, Fossil Capital. The Rise of Steam-Power and the Roots of Global Warming (Verso Books 2016), 496 blz.
– Jürgen Osterhammel, Die Verwandlung der Welt. Eine Geschichte des 19. Jahrhunderts (C.H. Beck 2011), 1.568 blz.
– Jürgen Osterhammel, The Transformation of the World. A Global History of the Nineteenth Century
Princeton University Press 2015, 1.192 blz.
– Andrea Wulf, The Invention of Nature. The Adventures of Alexander von Humboldt, the Lost Hero of Science (Hodder & Stoughton 2016), 496 blz.
– Andrea Wulf, De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt (vert. Mariëlla Duindam en Fennie Steenhuis)
(Atlas Contact 2016), 576 blz.

KLIMAATDENKEN NU 

door Lisa Doeland (i.s.m. deFusie)

Ondanks een joekel van een klimaatprobleem en een vloedgolf aan burn-outs, versnellen we op de planeet aarde druk verder: die economie kan harder! Verscheidene filosofen en sociologen signaleren een kwalijke ‘versnellingskringloop’ en publiceren pleidooien voor alternatieve, meer ‘geaarde’ levenshoudingen. Lisa Doeland neemt die pleidooien eens onder de loep, in alle rust.

– Hans Schnitzler, Het digitale proletariaat (De Bezige Bij 2014), 128 blz.
– Matthew Crawford, De wereld buiten je hoofd. Een filosofie van de aandacht (De Bezige Bij 2015), 368 blz.
– Hartmut Rosa, Leven in tijden van versnelling. Een pleidooi voor resonantie (Uitgeverij Boom 2016), 160 blz.
– Ignaas Devisch, Rusteloosheid. Pleidooi voor een mateloos leven (De Bezige Bij 2016), 320 blz.
– Marli Huijer, Ritme. Op zoek naar een terugkerende tijd (Klement 2011), 206 blz.
– Joke J. Hermsen, Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame tijd (Arbeiderspers 2011), 272 blz.
– Thijs Lijster, De grote vlucht inwaarts. Essays over cultuur in een onoverzichtelijke wereld (De Bezige Bij 2016), 256 blz.
– Trudy Dehue, De depressie-epidemie (Uitgeverij Augustus 2008), 333 blz.
– Paul Verhaeghe, Identiteit (De Bezige Bij 2012), 256 blz.

IN HET KORT & BINNENKORT
verscheidene signalementen
door de redactie

1 Bergreen 2 szymborska (1) 5 antropoceen 8 shared traumas 7 COV_32 11 huberts in de ban Knipsel 10 how to kill 4 moyaert waanzin (1) 6 fabrieken van kennis 13 opstand van de natuur 15 willem kloosz 3 filosofie van geweld (1) 12 tijd van woede z2 14nederland onder napoleon 16 michaelis


Errata

  • p. 5: het blokcitaat in de rechterkolom moet eindigen met ‘tegen ons gekeerd.’
  • p. 21: ‘Democrites’ moet zijn: ‘Democritus’.
  • p. 21: de Planck-lengte moet zijn: ’10 tot de -33ste centimeter.’
  • p. 21: de maximum capaciteit van de LHC moet zijn ’10 tot de -17de centimeter.’
  • p. 27: aan het slot van de tekst zijn de woorden ‘enorme probleem.’ weggevallen.

naar 2017#2 →