2018#2 (apr-mei)

← naar 2018#1

naar 2018#3 →


ISBN 9789492476135

begin meteen te lezen met een abonnement (of bestel uw nummer los)

onderwijs
Open het gymnasium!
door David Rijser

Hoe ‘klassiek’ moeten klassieke talen in de eenentwintigste eeuw blijven? Het antwoord op die vraag hangt samen met de sociaal-culturele problematiek van onze samenleving nu. Net als elders in Europa heeft ook Nederland steeds meer te kampen met spanningen die verband houden met de integratie in onze samenleving van burgers met een culturele achtergrond in Turkije, het Midden-Oosten of Noord-Afrika.

postkolonialisme
Wij, anachronismen
door Jilt Jorritsma

Ze dachten dat hij dood was, weggestopt in het verleden. Zo stond het immers in de geschiedenisboeken geschreven. Hij sneuvelde in 1807 tijdens de Slag bij Eylau en werd tezamen met duizenden andere slachtoffers van de bloedigste veldslag van de napoleontische oorlogen begraven op de vlakten van Oost-Pruisen. Kolonel Chabert leefde alleen nog voort als een naam van vroeger, als een historisch feit. Maar vanonder een dikke laag sneeuw en de tot ontbinding overgegane lichamen van zijn lotgenoten, lukt het Chabert zich een weg naar de oppervlakte te banen. Hij herrijst uit het massagraf en staat op uit de dood. Als een spookbeeld uit het verleden – smerig, stinkend en weerzinwekkend – keert hij terug naar zijn vaderland. Daar verwacht hij als held te worden ontvangen, maar het Frankrijk zoals hij dat meent te kennen, bestaat niet meer. Napoleon is uit het dagelijkse leven verdwenen, weggewist en verbannen naar Sint-Helena. De monarchie is met Lodewijk Filips hersteld. Bureaucratische instellingen zorgen ervoor dat het leven netjes is geordend. Voor Chabert is geen plaats. Hoewel zijn ingevallen lichaam zich door de straten van Parijs beweegt, wordt zijn bestaan door iedereen ontkend: het heden zit niet op hem te wachten. Zijn aanwezigheid herinnert de mensen aan een tijd die zij het liefst zo snel mogelijk zouden vergeten. Na onder de doden begraven te zijn geweest, wordt de kolonel nu begraven onder de levenden: ‘onder feiten, onder de hele maatschappij, die mij weer onder de grond wil hebben!’ De arme Chabert is gedoemd als een schim te dwalen tussen het leven en de dood. ‘De doden kunnen dus maar beter niet terugkeren,’ treurt hij.

filosofie
Foucault, seks en Augustinus
door Michiel Leezenberg

Er zijn maar weinig auteurs die je kunnen verrassen met elk nieuw boek dat ze publiceren; en vrijwel niemand plaatst zijn lezers voor grotere verrassingen dan Michel Foucault (1926-1984). Tijdens zijn leven had hij al de status van intellectuele rockster – een status die hemzelf overigens maar matig beviel: het liefst ontwikkelde hij zijn ideeën in dialoog en in kleine kring. Na zijn dood werd hij, altijd al dwars en tegendraads, haast nog productiever dan tijdens zijn leven. Eerst werden zijn verspreide artikelen en interviews gepubliceerd in vier dikke delen, daarna begon men met de uitgave van zijn hoorcolleges aan het Collège de France, waar hij van 1970 tot aan zijn dood doceerde.

literatuur
De smalle grens tussen universeel en generiek: Het oeuvre van Nobelprijswinnaar Kazuo Ishiguro
door Fiep van Bodegom

Waar schrijvers met een biculturele achtergrond de laatste jaren in hun werk steeds vaker op zoek gaan naar hun wortels, daar beweegt het oeuvre van de nieuwste winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur, Kazuo Ishiguro, zich in omgekeerde richting: zijn romans raken in toenemende mate uit deze wereld ontworteld. Fiep van Bodegom vraagt zich af of zijn werk van die ontwikkeling universeler wordt of juist steeds meer ‘generiek westers’ en daarmee steeds minder universeel.

versies
Guicciardini’s Ricordi en Van Hengels Zieners
door Rob Hartmans en Geerten Waling

Gerbrandy leest…
Harde poëzie
door Piet Gerbrandy

Geen dichter, criticus of schoolmeester die nooit geprobeerd heeft het verschijnsel poëzie te definiëren. Intuïtief denkt iedereen wel zo’n beetje te weten wat poëzie is en hoe je een gedicht herkent, maar zodra je die intuïtie begint te formuleren blijkt geen enkele omschrijving subtiel en omvattend genoeg om de kern van het poëtische te raken. Misschien komt dat doordat poëzie een verzamelnaam is voor een veelheid aan tekstuele fenomenen die, zoals Wittgenstein het zou zeggen, hoogstens familie van elkaar zijn, zodat niet alle gedichten dezelfde trekken gemeen hebben. Een epos is iets anders dan een lierzang, een prozagedicht is geen limerick, Sappho en Cornelis Bastiaan Vaandrager waren duidelijk niet met hetzelfde bezig.

literatuur
De nieuwe leegte: over moederschap en het lichaam
door Ilse Josepha Lazaroms

Augustus 2016, New York City. Mijn dochter is vijftien maanden oud. Ze wankelt enthousiast door de sproeiers in de speeltuin in Tompkins Square Park. De zon brandt. Ik zie hoe mijn vriendin Julia met mijn kind speelt. Ze is hier zoveel beter in dan ik, denk ik. Zoveel natuurlijker. Julia wil al heel lang een kind. In haar eentje. De intra-uteriene inseminaties zijn inmiddels al op twee handen te tellen. Elke paar maanden een behandeling, al bijna twee jaar. Vergeleken met die van haar, was mijn weg naar het moederschap veel minder een kwestie van wachten, hopen en plannen. Ik heb het ‘zomaar’ laten gebeuren, onbevreesd voor wat het leven mij zou kunnen geven. Ik was er klaar voor, dacht ik. Vandaag word ik zevenendertig. Enigszins ongerust volg ik Julia en mijn dochter over het houten klimrek en vraag ik me af of het moederschap ooit ‘natuurlijk’ zal aanvoelen. Of klopt de verwachting niet dat je moeiteloos zou kunnen veranderen van niet-moeder in moeder? En toch – hoelang gaat dit nog duren, dit schurende gevoel van onvermogen? Ik sluit mijn ogen en laat het opgewonden gelach van mijn dochter over me heen spoelen – als licht, feller dan de zon.

klimaat
Oog in oog met Gaia
door Dick Pels

En opnieuw beefde de Groningse aarde, op 8 januari, met een kracht van 3,4 op de schaal van Richter. Daags erna uitte de Leuvense geoloog Manuel Sintubin zijn vrees dat we, na eerdere voorspellingen van dalende seismiciteit, weer terug bij af waren. Hadden we nog wel vat op het systeem, of waren die breuken ‘een eigen leven gaan leiden’? Was er sprake van een ontkoppeling tussen gaswinning en seismische activiteit, ‘Zijn er misschien breuken die gewoon hun ding doen, bij wijze van spreken?’ (NRC Handelsblad, 9 januari 2018)

popcultuur
Het masker van cool
door Annelot Prins

Als de Tweede Wereldoorlog één ding duidelijk had gemaakt, meende Norman Mailer, was het wel dat inschikkelijkheid tegenover gezag en macht levensgevaarlijk kon zijn. In zijn roemruchte essay The White Negro: Superficial Reflections on the Hipster (1957) trachtte hij de subcultuur te doorgronden van ‘hipsters’; jonge, eigenzinnige Amerikanen die de welvarende fifties voorzagen van broodnodige rebelse onderstroom. Deze Amerikaanse existentialisten werden door Mailer geprezen voor hun radicale verzet tegen heersende maatschappelijke normen en waarden. Toch was een hipster per definitie fake, zo stelde Mailer: hipsters probeerden zich vanuit een bevoorrechte positie de (over)levenshouding van de zwarte Amerikaan eigen te maken – een authentieke, haast psychopathische houding die draaide om leven in het nu, mannelijkheid, geweld, seks en drugs. Mailers primitivistische benadering van de Afro-Amerikaanse cultuur en essentialistische visie op ras kwam hem op stevige kritiek (bijvoorbeeld van James Baldwin en Ralph Ellison) maar ook lof (Eldridge Cleaver) te staan. Hoe dan ook kan het essay worden gezien als voorloper van de ‘cool studies’, een onderzoeksveld dat in kaart brengt hoe ‘cool’ vorm krijgt in de interactie tussen individuele identiteit, sociale verschillen, macht, en een immer veranderende maatschappelijke context.

kunst
Een kleine geschiedenis van de streetart
door Claudia Cosma

U kent hem waarschijnlijk niet, maar een van de meest toonaangevende kunstenaars van dit moment is Alexandre Farto, vooral bekend onder zijn pseudoniem ‘VHILS’. VHILS is street artist. Ooit begonnen als graffitispuiter in een voorstad van Lissabon en academisch gevormd aan de Byam Shaw School of Art in London, ontwikkelde Farto het afgelopen decennium een revolutionaire nieuwe techniek en introduceerde die over de hele wereld in het straatbeeld. Farto spuit of schildert zijn portretten niet op muren, hij kerft ze erin – soms met beitel en hamer, soms met handdrilboor, een enkele keer zelfs met dynamiet. In plaats van iets aan te brengen op een muur krabt, hakt en boort hij er lagen posters, vuil, gips en steen af. In zijn werk op papier hanteert hij eigenlijk hetzelfde principe: hij bijt er met zuren lagen uit om tot een afbeelding te komen.

letterkunde
De plooien van de historische kritiek: Frans Willem Korsten over onze barokke zeventiende eeuw
door Jürgen Pieters

Wat is kritiek?’ ‘Wass heisst Kritik?’ ‘What is criticism?’ In het Frans krijgt het absolute gewicht van de vraag iets lichts – zeker in het Frans van Roland Barthes, die zijn schrijvende leven lang niets anders heeft geprobeerd dan de kwestie zo goed mogelijk te doorgronden. Een van de teksten uit Barthes’ in 1964 verschenen Essais critiques heeft de vraag der vragen zelfs als titel: ‘Qu’est-ce que la critique?’ Het essay verscheen evenwel oorspronkelijk in de Times Literary Supplement van 27 september 1963, in het Engels, onder de minder aarzelende titel ‘Criticism as Language’.

cultuurgeschiedenis
Europa’s droom
door Wim Verbaal

Europa heeft een droom die haar nooit lijkt te verlaten, zelfs niet wanneer hij omslaat in een nachtmerrie. Die droom heet de oudheid. In elke fase van haar geschiedenis grijpt ze naar die oudheid terug en telkens weer zoekt zij voor haar eigen handelen een aanknopingspunt in dat verre verleden alsof ze zich daarmee te rechtvaardigen denkt, alsof het nodig is in die antieke spiegel te kijken om zichzelf bestaansrecht te geven.

antieke filosofie
Presocraten
door Sjoerd van Hoorn

Waar filosofie ook over gaat, ze gaat altijd ook over zichzelf. Filosofie omvat sinds Plato altijd ook een reflectie op haar eigen geschiedenis, vaak in probleem-historisch verband, maar soms ook met betrekking tot de geschiedenis van de filosofie tout court.

economie
Zoeken naar het verhaal voor de 21e eeuw
door Harry van Dalen

‘May you live in interesting times.’ Politici, beleidsmakers, wetenschappers en kunstenaars lijken bevangen door deze Chinese vloek. De eenentwintigste eeuw is nog pril, maar de grip op ‘interessante’ maatschappelijke problemen lijkt ver weg. De kredietcrisis, de eurocrisis, de Britten die voor ‘splendid isolation’ kiezen, de opkomst van Trump; de lijst kan met gemak worden uitgebreid. Populisme, nationalisme, vreemdelingenhaat, maar ook een afkeer van het kapitalisme en een voorzichtig terugkerend geloof in centrale planning doen velen terugdenken aan de jaren dertig en de oorlogsjaren. Ook toen heerste er een verwoed debat over welk systeem – kapitalisme of socialisme – de welvaart het beste zou dienen. John Maynard Keynes, die ervoor pleitte de Grote Depressie met een sterk sturende overheid te corrigeren, nam in die tijd een middenpositie in. De onzichtbare hand van de markt bleek er soms faliekant naast te kunnen zitten. Daarom moest het kapitalisme met de helpende hand van de overheid tegen de kapitalisten beschermd worden. In de jaren zeventig en tachtig sloeg dat optimistische beeld om: de keynesiaanse sturende overheid werd plots als obstakel gezien voor de economische potentie van privaat initiatief en de vrije markt. Het zijn zulke wisselende sentimenten die sociale wetenschapper Albert Hirschman beschreef met zijn theorie van de ‘frustratiecyclus’.

publiekssociologie
Osse pillenfabriek gestript
door Marjolijn Voogel

Op de dag dat De zaak Organon verscheen, twitterde Micha de Winter dat we de verkoop van Organon onder leiding van bestuursvoorzitter Hans Wijers als een ernstig economisch en sociaal delict zouden moeten beschouwen. De betrokkenheid van de hoogleraar pedagogiek bij de geschiedenis van Organon is goed te verklaren. Zijn vader, Max de Winter, werkte er in de jaren vijftig als chemicus en was nauw betrokken bij de ontwikkeling van de anticonceptiepil Lyndion. Die kwam in 1962 op de markt en werd al snel wereldwijd de meest gebruikte anticonceptiepil. Naast het later ontwikkelde anticonceptiemiddel Marvelon was dit middel een van Organons meest succesvolle producten.

 

← naar 2018#1

naar 2018#3 →