Advertentie
2026-6 – Boom – Banner Nederlandse boekengids Beeckman update

Han Kang, de Nobelprijs en de geschiedenis

Schrijfster Han Kang won in 2024 de Nobelprijs voor de literatuur. Zij is daarmee de eerste Koreaan die deze prijs wint, maar toch zorgde haar winst voor discussie in Korea, merkt Remco Breuker op. Conservatieve critici vinden dat zij de geschiedenis incorrect leest. In de rubriek Aldaar laten literair vertalers zien hoe literatuur nieuwe, meer doorleefde perspectieven kan bieden op wat hier actualiteit heet.

Mijn favoriete boekhandel in Seoul had vanaf de jaren negentig als ingang een galerij met portretten van winnaars van de Nobelprijs voor de literatuur. De plek voor het laatste portret aan de linkerkant was leeg gelaten. Daar hing alleen een bordje met het opschrift ‘Koreaanse winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur’. Deze breed levende wens in de Zuid-Koreaanse maatschappij werd versterkt door de twee Nobelprijzen die Japan (Kawabata in 1968 en Ōe in 1994) al had mogen ontvangen. De overheid heeft daarom grootschalige investeringen gedaan in het vertalen van Koreaanse literatuur. De overgrote meerderheid van Koreaanse literatuur in vertaling is tot stand gekomen met een beurs van de Literature Translation Institute of Korea en een steeds groter aandeel van de actieve literaire vertalers heeft bij ditzelfde instituut een tweejarige vertaalopleiding gevolgd. 

Je zou dus verwachten dat toen de schrijfster Han Kang de Nobelprijs ontving, vrij onverwacht ondanks haar eerdere internationale succes, men in Korea zeer verheugd zou reageren. De reactie op het uitkomen van deze landelijk gekoesterde droom was echter tweeslachtig. Lezers van Han waren extatisch – dit was de ultieme erkenning van Han als groot schrijver –, maar een even groot deel van Korea was verontwaardigd. Ten dele kan dit worden toegeschreven aan de onvermijdelijke jaloezie en afgunst die het toekennen van de Nobelprijs aan één persoon, en dus aan heel veel andere schrijvende collega’s niet, met zich meebrengt. Waarom, vroegen sommigen zich af, was deze prijs niet gegaan naar een oudere schrijver die meer had bijgedragen aan de Koreaanse literatuur? Ook was er weer discussie over de rol van vertalingen in de overwegingen van het Zweedse Nobelcomité. Wist het comité wel dat Han door haar bijzonder getalenteerde Engelse vertaalster Deborah Smith eigenlijk een onterecht voordeel had genoten, omdat Smith Hans boeken veel te vrij vertaalde? Die discussie, die al eerder was ontvlamd nadat Han in 2016 de Man Booker Prize had ontvangen, werd ook nu weer gevoerd. De rekkelijken vergeven het Hans vertaalster dat ze erg vrij omspringt met het oorspronkelijke Koreaans omdat het resulterende Engels bijzonder mooi is, terwijl de preciezen erop wijzen dat het dan eerder om een vrije bewerking gaat dan om een vertaling. Deze discussies zijn echter niet de voornaamste redenen waarom de Nobelprijs voor Han zo veel besproken is. 

Han Kang komt uit Gwangju, de stad die symbool staat voor verzet tegen de militaire dictatuur.

Het struikelblok is voor velen de geschiedenis  en daarmee het heden. Han Kang komt uit Gwangju, de stad die symbool staat voor verzet tegen de militaire dictatuur die daar in 1980 een opstand bloedig heeft neergeslagen. De vegetariër (2007) gaat hier indirect over en Mensenwerk (2014) direct. De opstand in Gwangju is waarschijnlijk de historische gebeurtenis die de Zuid-Koreanen de afgelopen vijftig jaar het diepst heeft geraakt. De herinnering hieraan – Han zou het een trauma noemen, maar volgens haar conservatieve critici was het een opstand tegen het rechtmatige gezag – werd opeens pijnlijk levendig toen op 3 december 2024 president Yoon Suk Yeol de noodtoestand uitriep en een staatsgreep probeerde te plegen zoals in de aanloop naar de opstand in Gwangju ook was gebeurd. Geschiedenis werd heden, en literaire uiting werd politieke stellingname. Ik zeg geen vaarwel (2021) gaat over de onvoorstelbare slachtingen op Jeju-do tussen 1948 en 1950, die plaatsvonden aan de vooravond van het geweld in Gwangju. Weer, zeggen haar conservatieve critici, een onterechte aanval op de staat, gebaseerd op een incorrecte lezing van de Zuid-Koreaanse geschiedenis, ingegeven door de vermaledijde notie van politieke correctheid. Maar haar lezers en progressieve critici zien het boek juist als een dapper exposé van een schrijver die onder een vorige conservatieve president nog op de zwarte lijst stond, over hoe staatsgeweld generaties lang blijft doordreunen. Bovendien is het boek geschreven in een poëtische taal die buiten het bereik van de meeste schrijvers ligt.

Deze discussie is in feite deel van een Zuid-Koreaanse cultuuroorlog.

In stijl en uitwerking steekt het werk van Han met kop en schouders uit boven dat van veel andere Koreaanse auteurs. Tegelijk staat ze stevig in een traditie van geëngageerde progressieve Zuid-Koreaanse schrijvers en in die zin is haar werk qua basale thematiek duidelijk herkenbaar. In conservatieve kringen klinkt de klacht dat progressieve intellectuelen de Zuid-Koreaanse geschiedenis hebben gekaapt en vervormd. Deze discussie is in feite deel van een Zuid-Koreaanse cultuuroorlog. De vraag is eigenlijk wie wat mag zeggen over de geschiedenis en daarmee wie de richting van het heden bepaalt. Dit is au fond een sociaal-politieke kwestie die het land tot op het bot verdeelt, en ook de literatuur niet spaart – Nobelprijs of niet.