Wie is Kartini?
De woorden van de Javaanse feministe Kartini zijn in de afgelopen honderd jaar op verschillende manieren en selectief gelezen. In De mooiste brieven van Kartini (De Geus 2025) ziet Liang de Beer vooral een radicale Kartini, wier strijdlustigheid nog luid nagalmt in een tijd waarin de rechten voor gemarginaliseerde groepen onder druk staan.
Besproken boeken
Toen een vriendin mij vroeg naar Kartini, vertelde ik dat zij een protofeministe was van Java, die begin twintigste eeuw prachtige brieven schreef. Daarmee gaf ik gelijk mijn eigen interpretatie van wie zij was. Als ik er langer over na had gedacht, had ik eraan toe kunnen voegen: literair talent, maatschappelijke hervormer, anti-koloniale denker of juist aanhanger van ethisch kolonialisme, moeder van de moderne Indonesische natie, vrije geest, familiemens, onderdrukte vrouw, progressieve pionier. Het is allemaal waar, maar laat ook de vele beelden zien die de afgelopen honderdtwintig jaar over Kartini (1879-1904) geproduceerd zijn.
De mythe Kartini
Ze moet haar grote liefde en loyaliteit voor haar familie, in het bijzonder voor haar vader, verenigen met haar persoonlijke overtuigingen. Uiteindelijk stemt ze in met een polygaam huwelijk met de regent van Rembang.
Al tijdens haar leven genoot Kartini enige bekendheid. Samen met haar zussen Kardinah en Roekmini droeg ze met Javaans ambachtswerk bij aan de Nederlandse Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898. Haar overgeleverde correspondentie begint in 1899. De rode draad in haar leven is de zoektocht naar autonomie: ze verlangt ernaar meer onderwijs te genieten en daarmee later een nuttig beroep te kunnen uitoefenen. De strijd van Kartini en haar zussen is zeer persoonlijk, maar ze behouden hun blik op de Javaanse vrouwen en het ‘inlandse’ deel van de bevolking van toenmalig Nederlands-Indië. Kartini maakt zelfs plannen om samen met Roekmini haar opleiding in Nederland te vervolgen. Bevriend Kamerlid Henri van Kol bepleit hun zaak tot in de Tweede Kamer. Maar dichter bij huis zijn er ook obstakels: haar familie en de wereld van de Javaanse bestuurdersklasse beperken vrouwen in hun bewegingsvrijheid. Soms ook letterlijk: Kartini wordt op twaalfjarige leeftijd van school gehaald en moet haar huwelijk afwachten in het gevangenschap van de kabupaten (het huis van haar vader, de regent van Jepara). Ze moet haar grote liefde en loyaliteit voor haar familie, in het bijzonder voor haar vader, verenigen met haar persoonlijke overtuigingen. Uiteindelijk stemt ze in met een polygaam huwelijk met de regent van Rembang. Nog geen jaar later overlijdt Kartini, kort na de geboorte van haar zoon.
In een interessante overgangsfase tussen koloniaal denken en het universele gedachtegoed van de Verenigde Naties ziet Roosevelt Kartini’s brieven niet alleen als manier om ‘the East’ te begrijpen maar ook als sleutel tot universaliteit.
Hoewel ze dus tijdens haar leven geen onbekende was in de koloniale bovenklasse en haar streven voor onderwijs van meisjes bekendheid verwierf, begint de mythe Kartini pas echt in 1911, als J.H. Abendanon, de toenmalige directeur van Onderwijs, Eredienst en Nijverheid in Nederlands-Indië, een selectie publiceert van Kartini’s brieven, getiteld Door duisternis tot licht. Met dit boek had hij een eigen doel: het promoten en financieren van onderwijs voor meisjes in een verlichte kolonie. Opeenvolgende publicaties deden hetzelfde: het selectief lezen van het gedachtegoed van Kartini, in de context van nationalisme, feminisme of een verheven moederschapsideaal. In haar inleiding bij de Engelstalige editie uit 1964, met de geromantiseerde titel Letters of a Javanese Princess, schrijft Eleanor Roosevelt: ‘this girl began the liberation of women’. In een interessante overgangsfase tussen koloniaal denken en het universele gedachtegoed van de Verenigde Naties ziet Roosevelt Kartini’s brieven niet alleen als manier om ‘the East’ te begrijpen, maar ook als sleutel tot universaliteit: ‘If we are to become cognizant of the oneness of humanity, regardless of race or creed or color, this book will be one of the ways that we will learn.’ In hetzelfde jaar werd Kartini in Indonesië uitgeroepen tot Nationale Held, in bijzijn van haar inmiddels bejaarde zus Kardinah en een kleinzoon. Kartinidag (21 april) wordt in Indonesië vooral gevierd vanuit een zeer stereotiep beeld over moederschap en schoonheid.
Ook activisten vandaag de dag verbinden zich aan Kartini. Haar gedachtegoed blijkt actueler dan ooit.
Een radicalere Kartini
Lara Nuberg en Feba Sukmana maakten voor het eerst in veertig jaar een Nederlandstalige uitgave van de brieven van Kartini, en de eerste voor een breed publiek sinds Door duisternis tot licht (in herdruk tot en met de jaren zeventig). Ter voorbereiding reisden ze naar Jepara en vielen daar met hun neus in de boter: ook activisten vandaag de dag verbinden zich aan Kartini. Haar gedachtegoed blijkt actueler dan ooit. Voor het Nederlandse publiek is de nieuwe selectie daarom wat mij betreft zeer waardevol.
Ten eerste laten de samenstellers Kartini zien in het licht van wat we nu een intersectioneel feminist zouden noemen. Ze ziet haarscherp hoe Javaanse vrouwen zoals zij zowel door de koloniale samenleving gereduceerd worden tot stille prinsesjes die gered moeten worden, alsook door de eigen mannenwereld worden beperkt worden in hun bewegingsvrijheid. Het zijn niet alleen de hogere klassen waar Kartini oog voor heeft, ze spreekt ook regelmatig de wens uit om nuttig werk te verrichten voor haar eigen volk. Wanneer we haar plaatsen in een netwerk van feministen, socialistische denkers en de eerste Indonesische nationalisten, is Kartini ook radicaler dan we tot nu toe gedacht hebben. Nuberg en Sukmana hebben ook, voor zover dat kan, kritisch gekeken naar de overgeleverde teksten. Niet alle brieven zijn bewaard gebleven, en vele alleen in overgetypte vorm. Een voorbeeld van selectie door Abendanon: Kartini schrijft over het ‘uur der evolutie’ maar dat bleek bij nadere bestudering van de brieven toch echt ‘revolutie’ te zijn. Nuberg en Sukmana hebben ervoor gekozen om de teksten van Kartini voor zich te laten spreken en ze niet te onderwerpen aan redactie of modernisering.
Een voorbeeld van selectie door Abendanon: Kartini schrijft over het ‘uur der evolutie’ maar dat bleek bij nadere bestudering van de brieven toch echt ‘revolutie’ te zijn.
De verdienste van de nieuwe samenstelling is dat er door de selectie van brieven een meeslepend narratief ontstaat. In de beperking toont zich de meester. Hoewel ik de brieven, in de eerste editie van Abendanon, al vijftien jaar eerder heb gelezen voor een onderzoek, raakten ze me nu pas echt. We zien de hoop en wanhoop van Kartini. Eerst over de gevangenis van de kabupaten en de restricties die haar opgelegd worden, daarna over de verschillende uitvluchten die ze bedenkt, dan haar berusting, en ook geluk, in haar huwelijk. Ze is hoopvol over de toekomst en het werk dat ze nog te doen heeft.
Het voelt onbevredigend: de focus om opnieuw een beeld van Kartini neer te zetten. Een nieuwe biografie zou dan beter op zijn plek zijn, met daarin ook aandacht voor de kringen waarin zij zich bewoog. Haar zussen Kardinah, Roekmini, Kartinah, Soematri en hun echtgenoten schreven ook veelvuldig aan de Abendanons, deze correspondentie is tot nu toe alleen in Engelse vertaling verschenen, van de hand van Joost Coté. Ook de correspondenten van Kartini verdienen nadere studie: het echtpaar Abendanon, Kamerlid Henri van Kol en zijn vrouw, de schrijfster Nellie van Kol, de feministe Stella Zeehandelaar en lerares Marie Ovink-Soer.
Wij zullen het!
Toch krijgen we door het raam van een enkel leven een beeld van de schuivende panelen van de geschiedenis. Tijdens het leven van Kartini gaat de tijd opeens heel snel. De ethische richting van het koloniale beleid (iets terugdoen op sociaal vlak voor de inwoners van Nederlands-Indië) zorgt ervoor dat onderwijs onder de elite normaler wordt. Tegelijkertijd begint zich een Javaanse bovenlaag te ontwikkelen die enerzijds haar blik op het Westen houdt voor de kansen op onderwijs en koloniale carrière, maar die ook zelfbewuster wordt. Tijdens het leven van Kartini schuurt het hevig tussen traditie en moderniteit. De generatie vrouwen na haar krijgt al meer bewegingsvrijheid en kansen.
Hoewel Kartini de dekolonisatie nooit heeft meegemaakt, doorziet ze haar historische positie. Ze beseft dat ze door de media wordt gebruikt als ‘authentiek Javaans meisje’ dat ‘innig interessante’ dingen zegt. Ze ziet hoe er op de ‘inlandse’ bevolking neergekeken wordt, maar ze snapt ook perfect hoe pietluttig en provinciaal Javanen, Indo-Europeanen en Hollanders met elkaar omgaan. Ook dat is Kartini: cynisch, spottend en zeer zelfbewust van haar eigen opvliegende en impulsieve karakter. Ze brengt een hele wereld magistraal tot leven.
Tijdens het leven van Kartini schuurt het hevig tussen traditie en moderniteit. De generatie vrouwen na haar krijgt al meer bewegingsvrijheid en kansen.
Bij jong gestorven literaire talenten moeten we het doen met wat ze achtergelaten hebben en treuren over dat wat nooit gekomen is. Hoewel Kartini slechts vijfentwintig jaar oud is geworden, alleen de lagere school heeft doorlopen, en Nederlands niet haar moedertaal is, zijn de brieven van een uitzonderlijke scherpte. Natuurlijk zijn er ook fragmenten die voor de hedendaagse lezers wat dweperig en ouderwets overkomen. Een slimme ingreep van Kartini komen we tegen in een brief aan Rosa Abendanon uit augustus 1900, waarin ze vertelt over haar eigen leven door het te fictionaliseren naar het leven van het meisje ‘Ni’ (haar bijnaam in familiekring). Hierin bepaalt ze hoe we haar moeten zien: als een vrouw die boven alles zichzelf wilde ontwikkelen. Of, in haar eigen woorden in een brief aan Stella Zeehandelaar van 17 mei 1902: ‘Wij moeten ons zelf mondig verklaren en de wereld dwingen onze mondigheid te erkennen, wij zullen het!’
