Energiegeschiedenissen voor morgen
Fossiele brandstoffen zijn slecht, wind- en zonne-energie zijn goed: was het maar zo simpel. Dat de energietransitie bepaald niet zo eenvoudig is, blijkt uit recente energiegeschiedenissen. Zelfs het woord ‘energietransitie’ is misleidend. Kristof Smeyers toont dat de huidige crisis teruggaat naar vroegmoderne haardvuurtjes en concludeert dat we historisch besef nodig hebben voor een oplossing.
Besproken boeken
-
Marianna Dudley Electric Wind: An Energy History of Modern Britain (Manchester University Press 2025), 184 blz. -
Wout Saelens Fossil Consumerism: Energy, Ecology and Everyday Life in the Early Modern Low Countries (Leuven University Press 2025), 273 blz. -
Jean-Baptiste Fressoz Zonder meer. Een transitieloze energiegeschiedenis (vert. Mark Leegsma) (Octavo 2026), 396 blz.
‘Energietransitie’ is een misleidend woord. Het wekt de indruk dat we een hele geschiedenis lang netjes en allemaal samen van de ene energiebron naar de volgende hoppen, op het ritme van industriële revoluties, technologische doorbraken en voortschrijdende inzichten. Van brandhout naar turf en steenkool, dan olie, gas en zo naar kern-, zonne- en windenergie: elk een eigen tijdvak. Die indruk klopt niet. Zo staat de negentiende eeuw geboekstaafd als de Age of Coal, maar steenkool werd pas aan het einde van die eeuw de dominante brandstof, om die plek pas in 1965 af te staan aan olie, decennia na de aankondiging van de Age of Oil. En bevond de wereld zich toen niet al in de Nuclear Age? Energietijdperken volgen elkaar niet op. Ze overlappen en worden flou. ‘Energietransities’ verhullen een veel morsiger verhaal, dat om alternatieve geschiedenissen vraagt.
‘Energietransities’ verhullen een veel morsiger verhaal, dat om alternatieve geschiedenissen vraagt.
Recent schreven twee historici elk vanuit een andere invalshoek zo’n alternatieve geschiedenis van een ‘energietransitie’. De Britse klimaathistoricus Marianna Dudley schreef met Electric Wind een twintigste-eeuwse cultuurgeschiedenis van windenergie in Groot-Brittannië. Fossil Consumerism van de stadshistoricus Wout Saelens is een sociaaleconomische Alltagsgeschichte van de Nederlanden in de achttiende eeuw, toen huishoudens de overstap maakten naar fossiele brandstoffen. Uiteenlopend in thema en benadering zoeken beide boeken de periferieën van de Europese energiegeschiedenis op, weg van industrie, technologie en politiek, het platteland en de huiskamer in.
Meer, meer, meer
De ‘groene transitie’ kondigt (tot nog toe) evenmin een afgebakende Age of Renewables aan. Halverwege Electric Wind laat Dudley de manager aan het woord van de laatste Britse steenkoolcentrale, die op 30 september 2024 werd gesloten. Deze manager verkondigde aan de verzamelde pers dat ‘geen van ons zich een toekomst zonder steenkoolontginning had kunnen voorstellen’. Sindsdien verbrandt de nabije biomassacentrale in North Yorkshire meer houtpellets, die bovendien afkomstig zijn uit kwetsbare bossen in de Verenigde Staten en Canada, bossen die de voorbije zomer door klimaatbranden werden geteisterd.
In Extraction: The Frontiers of Green Capitalism (2026) legt Thea Riofrancos het paradoxale karakter van de groene transitie bloot vanuit een globaal perspectief. Voor elektrificatie – voor zonnepanelen, elektrische auto’s en airco’s – zijn lithium, kobalt en koper nodig. De ontginning van die mineralen ontwricht vooral in het mondiale Zuiden kwetsbare samenlevingen, habitats en landschappen. IJzererts-, koper- en aluminiummijnen stuwen de overgang naar hernieuwbare energie, maar betekenen ook: grootschalige chemische vervuiling, ontbossing, ziekten, kinderarbeid, paramilitair geweld en dood. Bovendien draait zulke zware mijnbouw, net als steenkool- en gasontginning, op olie en hout. Meer elektriciteit vraagt met andere woorden om meer kritieke mineralen, meer mijnbouw en meer fossiele brandstoffen. In Zonder meer. Een transitieloze energiegeschiedenis (2026) beschrijft de Franse wetenschapshistoricus Jean-Baptiste Fressoz die historisch gegroeide onderlinge afhankelijkheid als een proces van accumulatie: meer steenkool betekende meer hout; meer olie vroeg om meer steenkool.
Wat met hernieuwbare energie? Dudley benadrukt dat windenergie en groeiende investeringen in hernieuwbare energie het verbruik van fossiele brandstoffen niet hebben doen uitdoven. Ook vandaag zorgen steenkool, bruinkool en gas voor meer dan de helft van de bevoorrading van het globale elektriciteitsnet. Bovendien is de groene energietransitie verweven met fossiele brandstoffen, fossiel kapitaal en – het onevenwicht tussen mondiale Noorden en Zuiden in acht genomen – met wat Latijns-Amerikaanse klimaatactivisten in de jaren negentig ‘extractivisme’ hebben genoemd: een geglobaliseerde grond- en brandstoffenmarkt met wortels in het koloniale verleden.
Windenergie en groeiende investeringen in hernieuwbare energie hebben het verbruik van fossiele brandstoffen niet doen uitdoven.
Elektrificatie leidt niet tot lager energieverbruik, integendeel. Dudley vat het zo samen: ‘Steenkool voor het vuur, gas voor de oven en olie voor de auto wordt elektriciteit voor alle drie (en nog veel meer).’ Al die elektriciteit moet wel ergens vandaan komen. Beter dan als een reeks transities laat de geschiedenis van energie zich daarom vatten in dynamieken van accumulatie en verstrengeling. Bepalend voor die dynamieken, blijkt bij zowel Saelens als Dudley, is de energiebehoefte.
De behoeftigen
We weten dat er ooit een einde komt aan fossiele consumptie, of we dat nu willen of niet. Maar hoe zat het met het begin daarvan? In 1784 ontwierp James Watt de stoommachine: dat moment werd het symbolische begin van de fossiele brandstofrevolutie en, bij uitbreiding, van antropogene klimaatverandering als effect van steenkoolverbruik in ontluikende industrieën. In dNBg 2025#2 besprak Jorrit Smit het boek Ketens van fossiele grondstoffen (2024) van Ton van Helvoort, over die geschiedenis van industriële verslaving aan fossiele brandstoffen.
Daarmee is evenwel niet alles gezegd. In de schaduw van de industriële revolutie en eraan voorafgaand vindt Wout Saelens een ‘intieme revolutie’. Fossil Consumerism plaatst de geboorte van de moderne energie-economie niet slechts bij de stoommachine maar ook aan de stoof, in de vroegmoderne woonkamers en keukens van stedelijke huishoudens als in Gent en Leiden. Tot ver in de negentiende eeuw, schrijft Saelens aan de hand van inboedelinventarissen, tot lang na de eerste en tweede industriële revoluties, waren gezinnen de voornaamste verbruikers van fossiele brandstoffen. In ‘duizenden kleine haardvuren’ brandden steenkool (vooral in de Zuidelijke Nederlanden) en turf (vooral in de Noordelijke Nederlanden). Huisvrouwen en bedienden waren, althans in de steden, de echte ‘agenten van de vroegmoderne energietransitie’ in de Nederlanden.
Dat was volgens Saelens niet zozeer een transitie van de ene naar de andere brandstof, van brandhout naar fossiel, maar eerder een verandering van laag naar hoog energieverbruik. Gepaard daarmee ging een wending in de geesten, die zich uitte in het groeiende belang van huiselijk comfort bij de stedelijke middenklasse. Saelens vermeldt terloops dat bestaande energieongelijkheden niet verdampten maar net toenamen door het stijgend verbruik van steenkool en turf. Wie het zich kon veroorloven, ruilde de opeengestapelde dekens en jassen op bed in voor de warme gloed van de haard, voor kaarsen, lampen, kachels en mobiele ‘voetstoven’. ‘Fossil consumerism’ was vooral een middenklassefenomeen en onderdeel van een prestige-economie. Voor de rest van de samenleving bleef hout de belangrijkste brandstof. De overgang naar fossiele brandstoffen in de achttiende eeuw was dus minder uitgesproken dan de inventarissen uit Gent en Leiden doen uitschijnen. Maar ze is inderdaad best te begrijpen als de uitloper van een veel bredere consumptierevolutie.
In ‘duizenden kleine haardvuren’ brandden steenkool en turf. Huisvrouwen en bedienden waren, althans in de steden, de echte ‘agenten van de vroegmoderne energietransitie’ in de Nederlanden.
In de marges van dit argument plaatst Saelens een grotendeels impliciete kanttekening bij de genese van de antropogene klimaatontwrichting. ‘Comforthonger’ – Saelens noemt het verlangen, maar misschien kunnen we spreken van lust; elders spreekt hij over fetisjisme – dreef de transitie naar fossiele brandstoffen. Daarmee liggen de wortels van de klimaatcrisis alleszins ten dele in private consumptiepatronen, en dus ligt ook de verantwoordelijkheid voor fossiele vervuiling bij de vroegmoderne consument. Die consument houdt ons een spiegel voor.
De achttiende-eeuwse stedelingen konden natuurlijk niet vermoeden dat hun haardvuren zouden bijdragen aan een globale klimaatcatastrofe. Luchtvervuiling was nauwelijks waarneembaar en al helemaal niet meetbaar: CO2 werd pas in de late negentiende eeuw ontdekt. In 1829, tijdens een befaamde lezing in Sint-Petersburg, maakte Alexander von Humboldt zich wel al zorgen over de ‘uitstoot in industriële centra’. Maar het ‘trage geweld’ – zoals de Nederlandse filosoof en klimaatactivist Harriët Bergman de vaak subtiele factoren van hedendaagse klimaatontwrichting noemt – van huiselijke uitstoot bleef veel langer onder de radar.
Onzichtbaar gemaakt
De intieme energierevolutie bij Saelens laat zich ook vatten als een achttiende-eeuws proces van greenwashing. Binnenshuis turf en kool verbranden lag niet voor de hand. De stank en vervuiling die ermee gepaard gingen waren moeilijk te verenigen met het verlangen naar gezelligheid, warmte en licht. Ik moet denken aan hoe de Vlaamse natuurkundige Simon Stevin al in de vroege zeventiende eeuw schreef over de problemen van een ‘stoeve’, toen nog een zeldzaamheid in burgerhuizen: de rookoverlast en de geur van ‘vet leer, caes, ghedroochde vis, stijnckende asems van menschen, hoenderen, gansen, varckens’ maakten mensen misselijk. Om van het open haardvuur een symbool van huiselijkheid te maken, en van brandstoffen ‘mystieke comfortproducten’ die schijnbaar vanuit het niets en zonder noemenswaardige risico’s warmte en licht brachten, moesten rook, geur en lawaai zo efficiënt mogelijk weggevoerd worden, langs de schoorsteen of via de keukendeur. Alleen zo konden turf en steenkool ‘propere’ energiebronnen worden.
Gelijkaardige vormen van onzichtbaar maken (of wegkijken) vindt Marianna Dudley in de manieren waarop we de laatste decennia over windenergie spreken. Om wind als een ‘proper’ alternatief voor fossiele brandstoffen te beschouwen, moet je een paar dingen over het hoofd zien. Wind is, net als andere hernieuwbare energiebronnen, niet los te koppelen van fossiele brandstofinfrastructuren. Om wind in te schakelen in de elektriciteitsbevoorrading zijn steenkool, gas en olie nodig. Die afhankelijkheid is historisch gegroeid. Dudley toont hoe windenergie na de Tweede Wereldoorlog vooral als een supplement en niet als alternatief voor steenkool werd ingezet: wind moest vooral de steeds grotere energiehonger in een globaliserende economie helpen stillen. Die afhankelijkheid is nu onwenselijk en blijft grotendeels onzichtbaar ‘onder de glanzende vernis van witte windturbines’.
Wind is niet los te koppelen van fossiele brandstofinfrastructuren. Om wind in te schakelen in de elektriciteitsbevoorrading zijn steenkool, gas en olie nodig. Die afhankelijkheid is historisch gegroeid.
Maar windturbines zijn natuurlijk zelf heel zichtbaar. Sinds de jaren negentig schermen tegenstanders, vaak weggezet als bekrompen Don Quichots, met argumenten over landelijke identiteit en esthetiek. De karakterisering van zogenaamde ‘nimby’s’ (acroniem voor ‘not in my backyard’) is soms raak. Ze sluiten echter ook aan bij oudere ideeën over de plattelandsbevolking als ‘hoeders van een tijdloos landschap’ en met weerstand tegen ‘Big Wind’. Daarbij gaat het niet alleen over ongerepte panorama’s, maar ook over de impact van toeleveringsketens, transportlijnen en verkeersinfrastructuur, en de verbindingen met mijnen – kortom, over windenergie als extractivisme. Dat is een belangrijk punt want, zoals Holly Jean Buck ook schrijft in Ending Fossil Fuels: Why Net Zero Is Not Enough (2021), hernieuwbare energie riskeert het domein te worden van Big Tech-bedrijven die hun groeiende elektriciteitshonger willen stillen. Zulke kritieken vertroebelen het beeld van windenergie als schone energie – en dat is nodig.
Energieregimes
Net als Riofrancos en Fressoz benadrukt Dudley het fictieve karakter van historische energietransities. Toch verandert wat Saelens het ‘energieregime’ noemt af en toe, en worden sommige brandstoffen prominenter dan andere: zo halen we tegenwoordig een derde van de globale elektriciteit uit wind, water en zon.
Energieregimes worden ook steeds bepaald door een kluwen van geopolitiek, ideologieën, beurskoersen en crises, van Suez over terugkerende olierampen tot Hormuz. Soms gaan ze per ongeluk van start. Dudleys voorbeeld van de verhoopte introductie van kernenergie op de Britse energiemarkt is veelzeggend. Kernenergie bleek aan het eind van de jaren tachtig te duur om competitief te zijn, maar ook te duur (in eerste instantie voor investeerders, waarvan velen tot premier Thatchers inner circle behoorden) en vooral te waardevol als symbool om geen toegang tot de markt te krijgen. In 1989 ging daarom de Non-Fossil Fuel Obligation van kracht: het openbare elektriciteitsnet moest voor ten minste een bepaald percentage worden gevoed met niet-fossiele brandstoffen. Kernenergie behield tot 1996 een aparte positie, onder staatscontrole op de vrije energiemarkt. Daarmee opende Thatcher onbedoeld ook de deur voor wind en andere hernieuwbare energiebronnen op die markt.
Door een energieregime in ruime zin op te vatten, niet slechts als een spel van conjuncturen, machtspolitiek en machines, maar ook met ruimte voor even wispelturige emoties, sociale verlangens, landschappen en weersomstandigheden, worden nieuwe energiegeschiedenissen zichtbaar.
Regimewissel kan zich voordoen op het niveau van een nationale of globale markt, maar ook in de huiskamer. Door een energieregime in ruime zin op te vatten, niet slechts als een spel van conjuncturen, machtspolitiek en machines, maar ook met ruimte voor even wispelturige emoties, sociale verlangens, landschappen en weersomstandigheden, worden nieuwe energiegeschiedenissen zichtbaar. Energieregimes zijn ‘enorme, wereldbepalende dingen’, schrijft Dudley, ‘maar ze bestaan ook op heel lokale schaal’. Ook windenergie is plaatsgebonden, ze ‘kan alleen worden opgewekt waar de wind waait’.
In de beste hoofdstukken trekt Dudley naar onherbergzame, door wind geteisterde (of net gezegende) plekken zoals Orkney. Ze vindt er kleine geschiedenissen van doorzetters, knutselaars en bewegingen die van onderuit en vaak tegen politieke en industriële logica in de wind wilden temmen. Zoals de North of Scotland Hydro-Electric Board, die na de Tweede Wereldoorlog een gemeenschapsinfrastructuur ontwikkelde om, samen met lokale groepen, afgelegen plekken van elektriciteit te voorzien. Edward Golding, de secretaris van de studiegroep die het potentieel van windkracht onderzocht, schreef een boek dat in de jaren vijftig uitgroeide tot een soort handboek voor Britse doe-het-zelvers. Of zoals de familie Edwards, die in de jaren negentig als eersten hun zuivelboerderij in Cornwall ombouwde tot een klein windmolenpark, met steun van de Europese Unie en – cruciaal – lokale districtsplanners. Zulke verhalen maken doorgaans geen deel uit van energiegeschiedenis. Nochtans hebben zij die geschiedenis steeds mee vormgegeven. Ze plaatsen wind ook in een complexer energieregime.
Tegenwind
Het voelt vreemd om deze boeken over vuur en wind te lezen in de nasleep van een zoveelste historisch hete zomer. Energiegeschiedenis gaat altijd ook over klimaat. Saelens schrijft hoe vuur in de achttiende eeuw licht en warmte ging betekenen, eerder dan gevaar en vervuiling. Dudley schrijft over de wildheid van de wind, hoe hij stuwt maar ook vernielt.
Het voelt vreemd om deze boeken over vuur en wind te lezen in de nasleep van een zoveelste historisch hete zomer. Energiegeschiedenis gaat altijd ook over klimaat.
In België leidde de hittegolf in juli tot het dodelijkste weekend sinds de Tweede Wereldoorlog, terwijl opiniemakers een cultuuroorlogje oppookten over airco’s. De Hoge Venen smeulen nog na van wat politici hardnekkig een natuurbrand blijven noemen. In Texas lobbyt Amazon ondertussen voor een nieuwe gasgestookte energiecentrale voor zijn AI-datacentra: 35 turbines die jaarlijks 7,65 gigawatt zullen genereren en meer dan 30 miljoen ton aan broeikasgassen zullen uitstoten, de helft van de jaarlijkse uitstoot van Vlaanderen. Hoeveel zoetwater daarvoor nodig zal zijn, wordt nergens vermeld. Met de leuze ‘Meer delven nu, maar straks eerder stoppen’ en om voor zijn energiebevoorrading minder afhankelijk te worden van Rusland, ruimt Duitsland windturbines om plaats te maken voor bruinkoolmijnen. Moeizaam onderhandelde Green Deals worden alweer teruggeschroefd. Ondertussen draait de wereld steeds harder op steeds meer elektriciteit.
Saelens en Dudley boren voor hun alternatieve perspectieven op energiegeschiedenis beiden ongebruikelijke bronnen aan: materiële cultuur, mondelinge overlevering, inventarissen en literatuur. Samen zijn Fossil Consumerism en Electric Wind ook een pleidooi om de veelvormige geschiedenissen van energieproductie en -consumptie tegen het schrale licht van technocratische toekomstwaan en klimaatapocalyptiek te houden. Misschien valt met zo’n historisch besef aan andere energietoekomsten te denken.