Driestemmig: Mijn Geestverwanten
In de rubriek Driestemmig wordt een boek besproken door drie personen. Het gaat om korte leesverslagen met een vrije invulling. Voor deze editie lazen drie auteurs Mijn Geestverwanten van de in 2024 overleden Amerikaans-Nederlandse bioloog Frans de Waal. Wetenschapscommunicator Sicco de Knecht, bioloog Jelle Reumer en schrijver Mina Etemad lazen dit postuum verschenen werk, waarin De Waal terugblikt op hoe, gedurende zijn loopbaan, de menselijke kijk op dieren en hun gedrag voorgoed is veranderd.
Besproken boeken
De wetenschap tot leven brengen
Sicco de Knecht
In 2005 bracht ik een aantal dagen door in het chimpanseeverblijf in Artis. Voor ons profielwerkstuk hadden een klasgenoot en ik bedacht dat het leuk zou zijn om het gedrag van mensapen te bestuderen. Een reeks dinsdagen bogen wij ons over de, op het eerste oog vrij overzichtelijke, vraag of puberchimpansees zich anders gedroegen dan andere chimpansees. Ter voorbereiding lazen we, uiteraard, Frans de Waals Chimpanseepolitiek, dat destijds al bijna vijfentwintig jaar een bestseller was.
In Mijn geestverwanten, zijn laatste, en postuum uitgegeven, werk neemt De Waal ons mee langs zijn (populair) wetenschappelijke oeuvre, dat zoveel heeft betekend voor hoe we tegenwoordig naar dieren, en naar onszelf als dieren, kijken. Het is een, bij tijd en wijle wat rancuneuze, viering van de grote afstand die we hierin hebben afgelegd. Waar we dieren voorheen louter als emotieloze ‘automaten’ zagen, is ons huidige perspectief een stuk inclusiever en opener geworden.
De Waal probeert de wetenschap steeds opnieuw boven de mens te plaatsen, terwijl juist in elk verhaal doorklinkt hoe in-en-in menselijk die wetenschap, achter de schermen, eigenlijk is.
De Waal toont in zijn boek hoe verbeeldingskracht onontbeerlijk is gebleken wanneer we het gedrag van dieren proberen te doorgronden of voorspellen. Aan de hand van talloze voorbeelden benadrukt de etholoog steeds: als je ervan uitgaat dat een dier iets niet kan, dat het bijvoorbeeld geen emoties of redeneringsvermogen heeft, is de kans dat je deze eigenschappen in het dier kunt bestuderen bij voorbaat al verkeken.
De Waal schrijft ook over ‘de geschiedenis van de wetenschap’. Hij toont hoe het vakgebied van de gedragswetenschappen tijdens zijn leven een ommezwaai maakte, maar niet zonder slag of stoot. Aan de ene kant leest het als een college over hoe klassieke ethologen, biologen geobsedeerd door instinct en inprenting, zich met horten en stoten overgaven aan andere verklaringen voor natuurlijk gedrag, zoals cultuur en motivatie. Aan de andere kant lezen we een kostelijke beschrijving van de ondergang van het behaviorisme, en hoe dit uit Amerika ‘overgewaaide’ dogma, met haar kooien en Skinner-boxes, het uiteindelijk aflegde tegen de werkelijkheid.
De ‘wetenschap tot leven brengen’ kun je op verschillende manieren doen, maar de aanpak die De Waal heeft gekozen is in ieder geval bijzonder smakelijk. Hij geeft ons een kijkje achter de schermen, toont de werkelijkheid achter publicaties en documentaires, en beschrijft (zo integer mogelijk) de bondjesvorming in gesprekken met collega’s en de openlijke stammenstrijd tijdens wetenschappelijke conferenties. Het zijn inkijkjes die het niet-wetenschappelijk publiek maar zelden krijgt te zien.
Het beeld dat beklijft is dat wetenschap mensenwerk is en dat het dat (voorlopig?) ook zal blijven. De gevestigde orde in de wetenschap handelt niet alleen in kennis en inzicht, schrijft De Waal, maar ook in macht en invloed, en dit lijkt een gegeven waar hij zich maar moeilijk mee kan verzoenen. Hij beklaagt zich over ‘ideologie’ en ‘dogma’ in de wetenschap, die er volgens hem niet in thuishoren. Hij probeert de wetenschap steeds opnieuw boven de mens te plaatsen, terwijl juist in elk verhaal doorklinkt hoe in-en-in menselijk die wetenschap, achter de schermen, eigenlijk is.
Er is een reden dat de boeken van Frans de Waal beter verkopen dan die van veel andere ethologen en dat is simpelweg omdat hij beroemd is geworden. In het kielzog van Jan van Hooff werd hij de bekendste primatoloog van ons land en dat is, schrijf De Waal, te danken aan het feit dat ze er beiden lak aan hadden dat ze door andere wetenschappers werden gezien als ‘beoefenaars van het oudste beroep ter wereld’. Ze maakten zich, volgens hen, schuldig aan ‘vulgariteiten’ zoals wetenschapscommunicatie.
Maar deze ‘vulgariteiten’ hebben een onmiskenbare weerslag gehad op het publieke beeld van natuur, dieren en diergedrag. Wanneer De Waal echter in zijn boek spreekt over het ‘grote publiek’ dan is dat meer dan eens om zich te beklagen over de verouderde beelden die er onder hen leven. Ook met de media heeft De Waal ogenschijnlijk een haat-liefdeverhouding: waar ze de ene keer nog ‘onontbeerlijk’ is in het weerleggen van bepaalde vastgeroeste ideeën, geeft ze de andere keer een bepaald inzicht of experiment ‘onevenredig veel aandacht’. De Waal zou uit ervaring toch moeten weten dat wetenschappers hier zelf ook een rol in spelen…
Als leerlingen dit jaar voor hun profielwerkstuk een boek moeten lezen, dan mag wat mij betreft Mijn geestverwanten op de lijst. Het afscheidscadeau van De Waal vormt een emotioneel eerbetoon aan het dier (in ons), dwingt ons tot respect voor de wereld om ons heen en geeft een prachtig inzicht in hoe moeilijk het is om van gedachten te veranderen – ook, of zeker ook, voor wetenschappers.
Elke steen in de scheidsmuur
Jelle Reumer
Eind 1979 werkte ik, net afgestudeerd, ruim een half jaar als biologiedocent op een christelijk mavo in het midden van het land. De school hanteerde destijds een leerboek waarin de levensvormen op aarde werden onderscheiden in drie categorieën: planten, dieren en de mens. Ik besloot mijn leerlingen een iets minder aanvechtbare driedeling bij te brengen – bacteriën, planten en dieren – en vertelde erbij dat mensen gewoon tot het dierenrijk behoren. De volgende dag stond er een hooguit dertienjarige jongen voor mijn neus die, na raadpleging van zijn ouders, verklaarde dat mijn stelling niet kon kloppen. Dieren en mensen waren immers op verschillende momenten geschapen, en mensen kenden bovendien het onderscheid tussen goed en kwaad, wat hen wezenlijk anders maakte dan dieren. Dat eerste is inderdaad in Genesis na te lezen en wie de oudtestamentische tekst letterlijk neemt is moeilijk te overreden, maar dat betekent nog niet dat het waar is. (En zijn tweede punt lijkt me in een wereld met typen als Hitler, Stalin, Poetin, Riduan T. en Bolle Jos minstens zo aanvechtbaar). Er staat, zo begreep ik van mijn leerling, een dikke vestingmuur tussen enerzijds het dierenrijk en anderzijds de mens, een muur die bestaat uit stevig christelijk metselwerk, bijeengehouden door een taaie specie van antropocentrisch superioriteitsdenken. Helaas kende ik toen het werk van Frans de Waal nog niet.
De Waal schrijft in zijn postuum verschenen Mijn geestverwanten over precies diezelfde muur: ‘Elke steen in de scheidsmuur staat voor een vermogen waarvan ooit werd gedacht dat het uniek menselijk was, maar waarvan is gebleken dat dit niet zo is. (…) Zelf heb ik stenen verwijderd die betrekking hadden op empathie bij dieren, machtspolitiek en vredestichting, terwijl anderen zich bezighielden met bewustzijn van zichzelf, oorzaak-gevolgredenering, cultuur, enzovoort. Uiteindelijk werden er zoveel stenen uit de muur gehaald dat deze voor onze ogen instortte.’
Het was (en blijft) baanbrekend, het besef dat ook dieren bewustzijn hebben, kunnen denken en plannen, emoties vertonen, intenties hebben en een zekere mate van intelligentie bezitten. Empathie, de dieren niet vreemd, is een woord dat De Waal vaak liet vallen.
Het definitief slopen van de scheidsmuur was het levenswerk van De Waal, die daarmee in de voetsporen trad van Carolus Linnaeus en Charles Darwin. Linnaeus deelde al in 1733, in de eerste druk van zijn Systema naturae, de soort Homo sapiens, samen met de apen van de Oude Wereld, als onderdeel van de Anthropomorpha, in bij het dierenrijk. En Darwin publiceerde in 1871 zijn destijds schokkende boek The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex waarin wordt gesteld dat de mens van andere, oudere mensaapsoorten afstamt. Beide werken sloegen al een forse bres in genoemde muur. De Waal heeft met zijn collega’s, promovendi en studenten de muur definitief gesloopt. Zijn wetenschappelijke werk en de vele publieksboeken die hij erover schreef – meestal bestsellers – hebben, zo schrijft hij in Mijn geestverwanten ‘de manier waarop we over andere dieren denken en over onze plaats tussen hen een radicale ommekeer [doen] ondergaan. We hebben onszelf geleidelijk dichter bij hen gepositioneerd en hen dichter bij ons.’ Let op dat subtiele ‘andere dieren’: ook mensen zijn dieren.
Het was (en blijft) baanbrekend, het besef dat ook dieren, en niet alleen chimpansees en bonobo’s, bewustzijn hebben, kunnen denken en plannen, emoties vertonen, intenties hebben en een zekere mate van intelligentie bezitten. Ze kunnen samenwerken, zich met elkaar verzoenen en elkaar troosten. Empathie, de dieren niet vreemd, is een woord dat De Waal vaak liet vallen. Enkele decennia geleden, toen het behaviorisme van Skinner nog hoogtij vierde, had men hem voor gek verklaard. Maar De Waal bewerkstelligde een ware paradigmawisseling, die zijn grootste verdienste is gebleken.
Ik heb De Waal enkele keren ontmoet en gesproken. Een vriendelijke en zachtmoedige man, die ondanks zijn beroemdheid – in 2007 stond hij in de top-100 meest invloedrijke personen van Time Magazine – altijd bescheiden overkwam. Die top-100 plaats kreeg hij dankzij zijn invloedrijke publieksboeken, zoals Chimpanseepolitiek, macht en seks onder mensapen (1999) en De aap in ons. Waarom we zijn wie we zijn (2005).
In 1973 ontving onze landgenoot, bioloog Niko Tinbergen de Nobelprijs voor zijn baanbrekende werk op het gebied van diergedrag en die eer valt biologen zelden ten deel. Frans de Waal zou deze prestigieuze wetenschapsprijs zeker ook hebben verdiend – zijn bijdrage aan de ethologie is minstens zo belangrijk als die van Tinbergen – en ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat hij nooit is genomineerd. Zijn vroegtijdige dood in 2024 verhinderde dat hij de prijs ooit zal krijgen, helaas.
De komkommer en de druif
Mina Etemad
De beelden zijn miljoenen keren bekeken op YouTube: twee apen krijgen elk een stuk komkommer als ze de onderzoeker een steen geven, maar wanneer aap één plots een druif krijgt als beloning, en aap twee nog steeds een saaie komkommer, raakt de laatste zichtbaar gefrustreerd en gooit het stukje komkommer terug naar de onderzoeker. Geef haar eens ongelijk – zouden wij niet hetzelfde doen bij zulk onrecht? Zouden wij niet ook de komkommer willen wegsmijten, met onze vuist op de tafel willen slaan?
Sommige wetenschappers beweren echter dat je niet kunt stellen dat de tweede aap gefrustreerd is of onrecht ervaart; dieren hebben volgens hen geen emoties. Primatoloog Frans de Waal, wiens promovendus Sarah Brosnan het komkommer- en druivenonderzoek opzette, heeft zich altijd verzet tegen die opvatting. Dieren kennen volgens hem juist complexe innerlijke levens.
Als wij doelbewust dieren inzetten voor experimenten en hen verplichten dienstbaar te zijn aan onze doelen, is meer reflectie op onze methoden dan niet nodig? De Waal schrijft niet over dergelijke vragen.
Maar De Waal is zeker niet de eerste of de enige geweest met dat inzicht; in zijn boek Mijn geestverwanten neemt hij de lezer mee in de afgelopen zes decennia, waarin het denken over andere dieren drastisch is veranderd. Mede vanwege allerlei nieuwe onderzoeken onderschrijven nu veel meer mensen het uitgangspunt dat dieren bewustzijn en emoties hebben.
Het boek zit, naast verwijzingen naar allerlei interessante experimenten met dieren, vol levendige anekdotes uit het leven en onderzoek van De Waal zelf. Hij heeft veel tijd doorgebracht met apen, heeft diverse studies opgezet en heeft inspirerende ontmoetingen gehad met andere wetenschappers. Helder, vlot en gedetailleerd beschrijft hij aan de hand van al deze elementen hoe onze blik op dieren zich heeft ontwikkeld.
Het siert De Waal dat hij zichzelf niet als middelpunt van de verschuiving ziet, maar uitgebreid ingaat op het werk van zijn voorgangers en collega’s. Ook dieren krijgen bij hem de nodige credits; sommigen omschrijft hij op zo’n manier dat ze individuen worden en niet slechts studieobjecten. Daarnaast hekelt hij die onderzoeken waarin dieren niet in waardige omstandigheden werden gehouden, waarin ze bijvoorbeeld al op jonge leeftijd gescheiden werden van hun moeder.
Toch wringt er iets. De Waal heeft vaak veldonderzoek gedaan en apen in hun natuurlijke habitat geobserveerd, maar hij deed ook onderzoek in gecontroleerde omgevingen. Denk aan de apen in het komkommer-druif-onderzoek: zij leefden in sociale groepen in grote verblijven bij de onderzoeksgroep. Ze waren weliswaar telkens vrij om te weigeren mee te werken aan de experimenten, maar ze hadden er natuurlijk niet voor gekozen om opgesloten te zitten – dat is iets wat mensen besloten voor hen.
Als wij doelbewust dieren inzetten voor experimenten en hen verplichten dienstbaar te zijn aan onze doelen, is meer reflectie op onze methoden dan niet nodig? De Waal schrijft niet over dergelijke vragen. Alsof het voor hem buiten kijf staat dat het het waard is om de vrijheid van sommige dieren af te nemen om meer informatie over hun soort te verzamelen, overigens wel met de dringende voorwaarde dat men ervoor moet zorgen dat deze dieren in de beste omstandigheden leven en onder geen beding lijden.
Als we teruggrijpen op het komkommer-druif-onderzoek, is het misschien wel evident dat dit onderzoek het waard was om uitgevoerd te worden. Al die miljoenen YouTube-kijkers kunnen zich door de korte video inleven in de frustratie van de aap en leren zo dat zij ongeveer dezelfde emoties ervaart als wij. Dit soort experimenten hebben de verschuiving die De Waal in Mijn geestverwanten beschrijft aangezet – ze zijn noodzakelijk geweest om op dit punt in ons denken over dieren te komen waarin een groot deel van de mensen onderschrijft dat ze innerlijke levens hebben. Het zou veel moeilijker zijn om zo’n studie in de natuurlijke omgeving van de apen op te zetten en ook nog eens te herhalen om te testen of de resultaten betrouwbaar zijn.
En toch kunnen we er niet aan voorbijgaan dat de aap uit het experiment maar tot op zekere hoogte autonomie had over haar leven – ze zou nooit de onderzoeksgroep uit zichzelf kunnen verlaten. We doen haar geen recht door alleen op die iconische, herkenbare, smijtende beweging te focussen. We mogen niet vergeten dat zij beperkt was in haar vrijheid en dat wij mensen haar die beperking oplegden, in dienst van de wetenschap.