2026#1 (februari / maart)
Wetenschap & Wij
gezondheid
ecologie
wetenschapsbedrijf
wetenschapsbedrijf
Enge wereld, angstige ikken
door Bert van den Bergh
Maakt de maatschappij ons ziek, of zijn wij het zelf die het niet meer houden in een wereld die steeds harder lijkt te draaien? Drie recente boeken proberen elk op hun eigen manier verband te leggen tussen individuele angst en de grotere structuren van neoliberalisme, technologie, uitbuiting en macht. Samen tonen ze hoe diep angst, uitputting en verzet in onze tijd verankerd zijn en hoe verschillend de antwoorden daarop kunnen zijn.
- Regine Dugardyn, Mijn bange ik. Hardop denken over angst en ander psychisch ongemak (Ambo|Anthos 2025), 213 blz.
- Jonathan Haidt, Generatie angststoornis. Wat sociale media met onze kinderen doen (vert. Karl van Klaveren) (Ten Have 2024), 415 blz.
- Eva von Redecker, Revolutie voor het leven. Een filosofie van nieuwe protestbewegingen (vert. Peter Huijzer) (ISVW 2025), 285 blz.
Rivieren vertellen levensverhalen
door Jelle Reumer
Er verschijnen steeds meer biografieën die rivieren en hun geschiedenis en betekenis in kaart brengen. Bioloog Jelle Reumer verkent dat genre aan de hand van voorbeelden die reiken van de Rijn tot aan de Mississippi, met onder meer Leeft een rivier? van Robert Macfarlane en De Maas. Het verhaal van een rivier van Wim Peumans. Reumer trekt uit al die boeken een heldere conclusie: ‘Inderdaad, een rivier is een levend wezen, zoals ook een visser, een zalm en een ooievaar dat zijn.’
- Claudio Magris, Donau. Biografie van een rivier (vert. Anton Haakman) (De Bezige Bij 1988), 442 blz.
- Martin Hendriksma, De Rijn. Biografie van een rivier (De Geus 2017), 377 blz.
- Stefan van den Bossche, De Schelde. Een literaire biografie (Houtekiet 2019), 395 blz.
- Mathijs Deen, De grenzeloze rivier. Verhalen uit het rijk van de Rijn (Thomas Rap 2021), 334 blz.
- Hans Jürgen Balmes, De Rijn. Biografie van een rivier (vert. Elbert Besaris) (Querido Facto 2023), 518 blz.
- Boyce Upholt, The Great River: The Making & Unmaking of the Mississippi (W.W. Norton 2024), 330 blz.
- Wim Peumans, De Maas. Het verhaal van een rivier (Manteau 2024), 348 blz.
- Robert Macfarlane, Leeft een rivier? (vert. Nico Groen) (Athenaeum 2025), 352 blz.
- Mark Van Strydonck & Guy de Mulder, De Schelde. Verhaal van een rivier (Davidsfonds 2000), 173 blz.
- Rouke van der Hoek, De Maas van rivier naar systeem. De geschiedenis van de waterwegen tussen Luik en de Delta (Tic 2023), 224 blz.
Visiteren als universiteitspolitiek instrument
door Ruud Abma
Al ruim drie decennia zuchten universiteiten onder het fenomeen van ‘visitaties’, periodieke externe beoordelingen van onderzoek en onderwijs. Ze gelden als een verplicht nummer en brengen onzekerheden met zich mee, maar zijn van strategisch belang voor het voortbestaan van wetenschappelijke afdelingen. Cultureel antropoloog Anne Slootweg dompelde zich onder in de evaluaties en laat in haar proefschrift, hier gelezen door Ruud Abma, zien hoe visitaties in elkaar zitten.
- Anne Slootweg, Evaluative Anxiety: An Ethnography of Academic Whiteness (Erasmus Universiteit Rotterdam 2025), 319 blz.
Hoe wetenschap werkt
door Geerdt Magiels
Aan de hand van drie boeken schrijft bioloog Geerdt Magiels over de lange en kleurrijke geschiedenis van het wetenschappelijk denken. Hoe werkt de wetenschap? In ieder geval is het duidelijk dat er behalve rivaliteit en samenwerking ook nog andere menselijke factoren een rol spelen, zoals jaloezie, ambitie, twijfel en retoriek.
- Carlo Rovelli, Anaximander en de geboorte van het wetenschappelijke denken (vert. Sonja Matthews) (Nieuwezijds 2023), 224 blz.
- Rob van den Berg, De vitaminepioniers. Hoe twee Nederlandse artsen de vitamines ontdekten en één er met de Nobelprijs vandoor ging (Prometheus 2022), 352 blz.
- Lorraine Daston, Rivals: How Scientists Learned to Cooperate (Columbia Global Reports 2023), 160 blz.
Kunst & Literatuur
literatuur
geschiedenis
muziek
interview
boekencultuur
literatuur
literatuur
literatuur
essays
literatuur
biografie
literatuur
biografie
literatuur
oeuvre
Dubbelgangers, hersenschimmen en andere dwalingen. Over radicale psychiatrie in een patriarchale samenleving
door Manet van Montfrans
Een proefschrift als literair debuut. Meerdere prijzen, al meer dan 60.000 exemplaren verkocht, met ook veel belangstelling buiten het Franse taalgebied. Een overrompelende familiegeschiedenis gecombineerd met een onthullend onderzoek naar radicale behandelingsmethoden in de psychiatrie. Manet van Montfrans las het spraakmakende boek Mon vrai nom est Elisabeth van Adèle Yon.
- Adèle Yon, Mon vrai nom est Elisabeth (Éditions du sous-sol 2025), 400 blz.
Soms slaapt de wet, maar dood gaat zij niet. Bernstein, Sands en Patino en hun persoonlijke verslag over internationale rechtsvervolging
door Marjolein Corjanus
Drie recente publicaties, besproken door Marjolein Corjanus, belichten de moeizame weg van internationale gerechtigheid na dictatuur en terreur. Joseph Bernstein schrijft over het werk en de dood van zijn vader bij de Lockerbie-aanslag, terwijl Philippe Sands en Bruno Patino de vervolging en nalatenschap van Augusto Pinochet onderzoeken. Ze tonen hoe recht, macht en herinnering met elkaar verweven zijn.
- Joseph Bernstein, My Father Prosecuted History’s Crimes. Then He Died in One. (The New York Times 2025), 28 blz.
- Bruno Patino, Rire avec le diable (Grasset 2024), 96 blz.
- Philippe Sands, De verdwijningen van Londres 38. Over Pinochet in Engeland en een nazi in Patagonië (vert. Jan Wynsen) (Spectrum 2025), 528 blz.
Het oude Europa en de Amerikaanse jazz
door Joost van Driel
De Russische componist Vladimir Dukelsky, alias Vernon Duke, schreef zowel klassieke als populaire muziek, maar hij is meer geroemd om het laatste dan het eerste. Joost van Driel bespreekt zijn memoires Passport to Paris and Los Angeles Poems. Ze geven een prachtig beeld van de roaring twenties, en hoe vluchtelingen uit het oude Europa toen de toon zetten in de Amerikaanse jazz en musicals.
- Vernon Duke, Passport to Paris and Los Angeles Poems (Paul Dry Books 2025), 534 blz.
‘Vreemdheid is een gat waardoor je kunt ontsnappen’. Een interview met Mircea Cărtărescu
door Emiel Roothooft & Remo Verdickt
De Roemeense auteur Mircea Cărtărescu schreef met Theodoros een instantklassieker. Op die Nobelprijs is het nog minstens een jaar wachten, maar de Roemeen blikt zowel voor- als achteruit. In dit interview reflecteert hij op zijn schrijverschap en zijn oeuvre. ‘Ik concurreer enkel met mijn jongere zelf.’
- Mircea Cărtărescu, Theodoros (vert. Jan Willem Bos) (De Bezige Bij 2025), 656 blz.
Zalig zijn de onwetenden
door Daphne de Heer
Vaste columnist voor de Nederlandse Boekengids Daphne de Heer zoekt er de kracht voor: ieder nummer haar kijk op kwesties in de wereld van de Nederlandse literatuur. In deze aflevering: hoe politiek en bedrijfsleven onwetendheid inzetten als machtsmiddel.
Schaduwen knippen met een magische schaar
door Gerdien Verschoor
Gerdien Verschoor bespreekt Het bed met de gouden poot van Zigmunds Skujiņš. Eenendertig jaar na publicatie verschijnt het boek nu in Nederlandse vertaling. Dat geeft blijk van de huidige populariteit van familiegeschiedenissen. Verschoor schrijft: ‘Ze vertellen niet alleen persoonlijke verhalen, maar gaan over mensen die via het collectieve geheugen naar zingeving zoeken.’
- Zigmunds Skujiņš, Het bed met de gouden poot (vert. Brenda Lelie) (Prometheus 2025), 528 blz.
Driestemmig: Grondwerk
door Kristof Smeyers, Gert-Jan Vanaken & Aline de Jonge
In de bejubelde debuutroman Grondwerk van dichter Tijl Nuyts zit verzet in alle aardlagen. Voor deze editie van Driestemmig groeven historicus Kristof Smeyers, onderzoeker en activist Gert-Jan Vanaken en dichter en boekverkoper Aline de Jonge mee met de naakte molrat – verteller van Grondwerk – en hielden diens geloofwaardigheid tegen het licht. Want wat is precies de waarde van een dierlijk perspectief op de mensenwereld als dat inzicht in mensentaal moet worden gevat?
- Tijl Nuyts, Grondwerk (Atlas Contact 2025), 288 blz.
Het Rooneyfenomeen
door Clara Pietrek
Clara Pietrek onderzocht voor de Nederlandse Boekengids haar ambivalente gevoelens over het zijn van een Rooneyfan. Wat maakt haar romans zo herkenbaar voor jonge lezers – en sinds Intermezzo ook voor mannen die van schaken houden? Zit er wel genoeg politieke boodschap in? Maar vooral: waarom willen hondderdduizenden lezers zo graag verdwijnen in the Rooneyverse?
- Sally Rooney, Intermezzo (vert. Gerda Baardman & Jan de Nijs) (Ambo|Anthos 2025), 432 blz.
- Sally Rooney, Prachtige wereld, waar ben je (vert. Gerda Baardman & Jan de Nijs) (Ambo|Anthos 2021), 384 blz.
- Sally Rooney, Normale mensen (vert. Gerda Baardman) (Ambo|Anthos 2019), 256 blz.
- Sally Rooney, Gesprekken met vrienden (vert. Gerda Baardman) (Ambo|Anthos 2017), 304 blz.
Mogelijkhedenmens
door Barber van de Pol
Wat doet en wat wil een essay? Barber van de Pol las Op een andere planeet kunnen ze me redden van Lieke Marsman en moest daarbij denken aan de essayistische schrijver Robert Musil. Van de Pol beschouwt de ideeënromans van Marsman en Musil en laat zich daarbij ook inspireren door Borges, Cortázar, Leopardi, Multatuli, Oscar de Wit, Joost de Vries en Kees Fens. ‘Hij laat zich domweg niet samenvatten, hij zou het niet willen. De essayist is verwant aan de dichter. Hij creëert gedachtewebben die met losse knopen in het luchtledige hangen. Hij is het terloopse toegedaan.’
- Lieke Marsman, Op een andere planeet kunnen ze me redden (Pluim 2025), 252 blz.
- Robert Musil, De man zonder eigenschappen (vert. Ingeborg Lesener en Jo Radersma) (Meulenhoff 2011), 1343 blz.
Olifant met een staartje
door Aline de Jonge
Een goede schrijver speelt een vernuftig spel met leugens, verzinsels en onzin, vindt Aline de Jonge. De Vlaamse Maarten Inghels doet dat ook, of hij nu een meesteroplichter portretteert of met een olifant door de Alpen trekt. En terloops roept hij nog interessante vragen op over de privileges van de bergwandelaar.
- Maarten Inghels, Hannibal & Gideon (Das Mag 2025), 132 blz.
- Maarten Inghels, Het mirakel van België (Das Mag 2023), 436 blz.
Een man die veel voor elkaar kreeg
door Abel van Oosterwijk
Mag je een biografie schrijven over je eigen vader? Abel van Oosterwijk las de biografie Mannetje van de krant, waarin Jan Blokker jr. het leven beschrijft van zijn dominante, briljante en tegenstrijdige vader. Dit levert een scherp en soms pijnlijk portret op van een man en zijn ambitie, macht en morele dubbelzinnigheid in het naoorlogse culturele landschap.
- Jan Blokker jr., Mannetje van de krant. Een persoonlijke biografie van Jan Blokker (Querido 2025), 384 blz.
De klant is koning: het pragmatisme van de geisha
door Pieter Kranenborg
We zijn gefascineerd door geisha’s, maar krijgen tegelijkertijd maar weinig grip op hen. Recent verscheen de Nederlandse vertaling van Stromen van Aya Kōda, over een huishoudster in een geishahuis. Pieter Kranenborg onderzoekt aan de hand van het boek waarom er zo verschillend naar de geisha wordt gekeken.
- Aya Kōda, Stromen (vert. Jacques Westerhoven) (Atlas Contact 2025), 302 blz.
‘Na mij, ahum, de zondvloed’. Joost Zwagerman en het biografisch probleem van zelfmoord
door Lodewijk Verduin
Op televisie was hij een enthousiaste verteller over kunst, literatuur en popcultuur. Maar achter het masker van de ‘BN’er’ Joost Zwagerman ging een man schuil – schrijver, essayist en dichter – die diep getroebleerd was. Tien jaar na zijn zelfmoord is er nu een biografie verschenen, geschreven door Maria Vlaar. Lodewijk Verduin reflecteert zowel op die biografie zelf als op de moeilijke vraag hoe je een leven überhaupt kunt samenvatten, vooral wanneer dat leven door de gebiografeerde voortijdig is afgebroken.
- Maria Vlaar, Zwaag. De zeven levens van Joost Zwagerman (De Arbeiderspers 2025), 766 blz.
Moderne mystiek: het vrouwelijke sublieme in Oersoep en All Things Are Too Small
door Maxine van Veelen
Zodra een ervaring de grenzen van het zelf openbreekt, verliest alles zijn vanzelfsprekendheid. Maxine van Veelen leest in de boeken van Bregje Hofstede en Becca Rothfeld hoe zwangerschap en verliefdheid uitmonden in radicale transformaties, waarin identiteit vervaagt en het verlangen allesomvattend wordt.
- Bregje Hofstede, Oersoep (Das Mag 2023), 216 blz.
- Becca Rothfeld, All Things Are Too Small: Essays in Praise of Excess (Little, Brown and Company 2024), 290 blz.
Peter Sloterdijk, regisseur
door Emiel Roothooft
In dit essay onderzoekt Emiel Roothooft de opmerkelijke evolutie van Peter Sloterdijk, ooit gevierd als vernieuwend denker, nu steeds meer regisseur van zijn eigen filosofisch theater. Hij concludeert dat Sloterdijks overdrijvingen, metaforen en theatrale stijl zijn denken helaas te groot en te hol maken.
- Peter Sloterdijk, Het continent zonder eigenschappen. Bladwijzers in het boek Europa (vert. Mark Wildschut) (Boom 2025), 288 blz.
- Peter Sloterdijk, Die Reue des Prometheus: Von der Gabe des Feuers zur globalen Brandstiftung (Suhrkamp 2023), 80 blz.
- Peter Sloterdijk, Wer noch kein Grau gedacht hat: Eine Farbenlehre (Suhrkamp 2022), 286 blz.
Politiek & Maatschappij
feminisme
technologie
democratie
geopolitiek
economie
De hoer, de heks en de politica
door Neske Beks
Toen Neske Beks het essay van Daan Heerma van Voss over Femke Halsema las, voelde ze behalve bewondering en waardering ook ongemak – niet in het minst om de rottige titel. Naar aanleiding van het essay maakte ze een persoonlijke, compromisloze leestocht langs misogynie, mannelijk privilege, feministische erfenissen en gekwetste ego’s.
- Daan Heerma van Voss, Het geval Hekse Falsema. Waarom Nederland zijn vrouwelijke politici haat (Thomas Rap 2025), 192 blz.
- bell hooks, The Will To Change: Men, Masculinity and Love (Washington Square Press 2004), 208 blz.
- Joris Luyendijk, De zeven vinkjes. Hoe mannen zoals ik de baas spelen (Pluim 2022), 200 blz.
- Pauline Harmange (vert. Annelies Kin & Nathalie Tabury), Mannen, ik haat ze (Atlas Contact 2021), 80 blz.
- Rebecca Solnit, Mannen leggen me altijd alles uit (vert. Hester Tollenaar) (Uitgeverij Podium 2022), 160 blz.
- Kate Manne, Man en macht. Hoe mannelijk privilege vrouwen schaadt (vert. Marianne Palm) (Atlas Contact 2020), 264 blz.
Knuffelarabier
door Ismail Ibrahim
Ismail Ibrahim werkte als factchecker voor ‘het tijdschrift’. Maar na 7 oktober 2023 komt wat feit is op losse schroeven te staan. Zo is de genocide in Palestina geen genocide en is de Palestijn die stenen wierp naar Israëlische soldaten een terrorist. Ibrahim voelt steeds meer woede en ongemak bij de rol die hem wordt opgelegd. Dit stuk verscheen oorspronkelijk op het online platform Bidoun onder de titel ‘House Arab’ en is vertaald door Adiëlle Westercappel.
Waarom het brein geen computer is, en waaromdat ertoe doet voor wetenschap en politiek
Francesco Battaglia verbleef gedurende het eerste semester van academisch jaar 2025-2026 aan het NIAS als Distinguished NIAS-Lorentz-fellow. Het in hartje Amsterdam gevestigde Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) selecteert ieder jaar meer dan vijftig excellente onderzoekers uit Nederland en de rest van de wereld om voor de duur van een of twee semesters voltijd vrij onderzoek te komen doen in een inspirerende multidisciplinaire woon- en werkomgeving.
- Matteo Pasquinelli, The Eye of the Master: A Social History of Artificial Intelligence (Verso 2023), 256 blz.
Hoger onderwijs en onbehagen
door Anja Vink
Voormalig hogeronderwijsbestuurders Ron Bormans en Sander van den Eijnden leerden elkaar in 1985 kennen als beleidsmedewerkers van het ministerie van Onderwijs. Daar werkten ze samen aan de HOAK-nota (Hoger Onderwijs Autonomie en Kwaliteit). Die nota was het begin van de groeiende afstand tussen het hoger onderwijs en de overheid. Veertig jaar later maken zij in hun boek De tussenruimte de rekening op van wat die autonomie van het hoger onderwijs heeft opgeleverd. Anja Vink rekent mee.
- Ron Bormans & Sander van den Eijnden, De tussenruimte. 40 jaar hoger onderwijs bestuur (NewScientist (VeenMedia) 2025), 261 blz.
Van land naar zee: vier maritieme perspectieven op de wereldpolitiek
door Joke Korteweg
In de wereldpolitiek verschuiven de lijnen niet alleen op het land, maar ook op het water, schrijft Joke Korteweg. Nieuwe maritieme analyses laten zien hoe macht, economie en klimaat elkaar beïnvloeden op en rond de oceanen. Vier recente boeken bieden samen een helder kader om die ontwikkelingen beter te begrijpen.
- Ravi Ahuja, Shipping Lords and Coolie Stokers: Class, Race, and Maritime Capitalism in the Early Twentieth Century. (Verso 2024), 248 blz.
- Liam Campling & Alejandro Colás, Capitalism and the Sea: The Maritime Factor in the Making of the Modern World. (Verso 2021), 418 blz.
- Colin Flint, Near and Far Waters: The Geopolitics of Seapower. (Stanford University Press 2024), 232 blz.
- Adam Hanieh, Crude Capitalism: Oil, Corporate Power, and the Making of the World Market (Verso 2024), 328 blz.
De aardrijkskunde van het geld
door Ewald Engelen
De financiële geografie is in vijftien jaar tijd uitgegroeid van een academische niche tot een volwaardige discipline, compleet met eigen netwerken, conferenties en nu zelfs een atlas. In zijn bespreking van de Atlas van de financiële wereld vraagt Ewald Engelen zich af hoe de kaarten van zijn vriend en collega Dariusz Wójcik niet alleen de geografie van het geld tonen, maar ook de morele spanning tussen fascinatie en kritiek binnen het vakgebied zelf.
- Dariusz Wójcik, Atlas van de financiële wereld (vert. Ger Meesters) (Noordboek 2025), 240 blz.
Toen & Nu
geschiedenis
geschiedenis
oudheid
oudheid
Het systematische kwaad
door Jos Palm
Vijfenzeventig jaar na de eerste uitgave van Abel J. Herzbergs Kroniek der Jodenvervolging is het boek dit jaar opnieuw verschenen. Een ander standaardwerk, Jacques Pressers Ondergang, werd zestig jaar geleden gepubliceerd. Beide klassiekers beschrijven een van de ergste genocides aller tijden, die deels op onze eigen bodem werd voorbereid en uitgevoerd. In dit essay onderzoekt historicus Jos Palm hoe deze twee monumentale geschiedenisboeken ons kunnen helpen ons te verhouden tot de hedendaagse genocidale werkelijkheid, met name in Gaza.
- Abel J. Herzberg, Kroniek der Jodenvervolging, 1940-1945 (Querido 2025), 396 blz.
- Jacques Presser, Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945 (Staatsuitgeverij 1995), 1090 blz.
Regimewisselingen toen en nu
door Clemens Six
De aanval op Iran en de arrestatie van de Venezolaanse president Maduro laten zien dat Amerikaanse interventie in de binnenlandse politiek van andere landen allerminst een historisch verschijnsel is uit de Koude Oorlog. Ook toen speelden de Verenigde Staten wereldwijd een actieve rol bij het omverwerpen van communistische regimes en het onderdrukken van communistische bewegingen. Nu de Nederlandse vertaling van Vincent Bevins’ De Jakartamethode is verschenen, vraagt historicus Clemens Six zich af of dit boek ook nieuwe, actuele inzichten biedt in hedendaagse regimewisselingen.
- Vincent Bevins, De Jakartamethode. Hoe het Amerikaanse anticommunisme de wereld veranderde (vert. Henk Moerdijk) (Omniboek 2025), 352 blz.
Maledicant dum mercentur – laat ze maar lullen, als ze maar kopen.
door David Rijser
Bij de eerste termijn van Trump deden veel Europeanen nog lacherig over die ‘gekke’ president in Amerika. Vergelijkingen met geestelijk gestoorde of bloeddorstige Romeinse keizers werden alom gemaakt – toen en nog steeds. Inmiddels is echter duidelijk geworden dat Trump toch meer is dan alleen maar een ‘gekke’ of ‘gestoorde’ president. In dit essay onderzoekt classicus David Rijser in hoeverre we iets kunnen leren van al die vergelijkingen met Romeinse keizers, en of we daardoor niet de grootste problemen en gevaren van het circus-Trump over het hoofd zien.
Toevallig een vrouw
door Jacqueline Klooster
In een rap opkomend genre van historische hervertellingen over vrouwen verscheen onlangs de biografie van de Romeinse heerseres Fulvia. Tijdens het lezen vroeg Jacqueline Klooster zich af in hoeverre de misogynie van weleer daadwerkelijk te omzeilen is. Wordt in Jane Draycotts poging Fulvia’s tirannieke leiderschap in hedendaagse standaarden te vatten, haar wreedheid niet juist onderschat?
- Jane Draycott, Fulvia. De vrouw die alle regels van het oude Rome schond (vert. Ruud van de Plassche) (Omniboek 2025), 304 blz.
