Mooie verhalen met lelijke gevolgen. Extreemrechts en de klassieke oudheid
🖋 Rik Peters


Onder druk van toenemende bezuinigingen in zowel het middelbaar als het hoger onderwijs proberen oudheidkundigen al decennia te bewijzen dat de studie van uitgestorven beschavingen, dode talen, en canonieke teksten van dead white men de moeite waard is. Maar sinds een paar jaar komt het bewijs van de relevantie van de Griekse en Romeinse oudheid uit een onverwachte hoek: een extreemrechtse (vooral Amerikaanse) internetcoalitie van racisten, neonazi’s, seksisten en islamofoben gebruikt antieke teksten als legitimatie voor haar ideeën. Auteurs als Seneca en Marcus Aurelius gelden als rolmodellen voor mannelijkheid en rationaliteit, Ovidius’ poëzie zou bewijzen dat vrouwen al tweeduizend jaar lang hetzelfde zijn, en de val van het Romeinse Rijk zou aantonen dat het culturele zelfmoord is om vluchtelingen toe te laten. Dat deze onverhoopte relevantie van de klassieken ook Nederland niet onberoerd laat mag sinds de Provinciale Statenverkiezingen niet langer verrassen. Classicus Rik Peters pleit, met Donna Zuckerberg, voor een strijdbare oudheidreceptie.


* Abonnees lezen meer. Neem ook een abonnement! *


Donna Zuckerberg, Not All Dead White Men: Classics and Misogyny in the Digital Age (Harvard University Press 2018), 270 blz.

In een tijd waarin The Lord of the Rings en Game of Thrones meer naamsbekendheid hebben dan de Ilias en Aeneis, een tijd die meer gericht is op de toekomst dan op het verleden, een tijd waarin het traditionele gymnasium wordt vervangen door een ‘technasium’, is het lastig voor de klassieke talen om hun relevantie te bewijzen. Onder druk van toenemende bezuinigingen in zowel het middelbaar als het hoger onderwijs proberen oudheidkundigen al decennia te bewijzen dat de studie van uitgestorven beschavingen, dode talen, en canonieke teksten van dead white men de moeite waard is. Maar sinds een paar jaar wordt het bewijs van de relevantie van de Griekse en Romeinse oudheid mede geleverd door stemmen uit een heel onverwachte en onverhoopte hoek: een extreemrechtse internetcoalitie van racisten, neonazi’s, seksisten en islamofoben gebruikt antieke teksten als legitimatie voor haar ideeën. Auteurs als Seneca en Marcus Aurelius gelden als rolmodellen voor mannelijkheid en rationaliteit, Ovidius’ poëzie zou bewijzen dat vrouwen al tweeduizend jaar lang hetzelfde zijn, en de val van het Romeinse Rijk zou aantonen dat het culturele zelfmoord is om vluchtelingen toe te laten. Dit is niet het soort relevantie waar de meeste classici op hadden gehoopt: de klassieke talen zijn niet eigentijds omdat een opleiding in de klassieken transferable twenty-first century skills ontwikkelt, of omdat kennis van andere en historische culturen mensen tot kritische en mondige burgers kan maken, maar omdat de klassieke oudheid gebruikt wordt in een nieuwe vorm van rechtse politiek die de VS en Europa diep verdeelt.

De rode pil
Donna Zuckerbergs boek Not All Dead White Men: Classics and Misogyny in the Digital Age is een dappere poging om grip te krijgen op de rol van de oudheid binnen de extreemrechtse onlinecultuur. Zuckerberg is de hoofdredacteur van eidolon.pub, een online tijdschrift met als slogan ‘Eidolon makes the classics political and personal, feminist and fun’. Hoewel Eidolon al sinds 2015 bestaat, heeft de website haar stem pas echt gevonden na de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016. Als reactie op de overwinning van Donald Trump schreef Zuckerberg voor Eidolon het pamflet ‘How to Be a Good Classicist Under a Bad Emperor’, een oproep aan classici om actief te vechten tegen de manier waarop Trump’s extreemrechtse achterban de klassieke oudheid gebruikt. Hierna is Eidolon een platform geworden dat dit programma uitvoert: de site publiceert artikelen over de oudheid die expliciet progressief, feministisch en anti-racistisch zijn.

Zuckerberg bespreekt in detail hoe teksten en ideeën uit de Griekse en Romeinse oudheid zich hebben genesteld in de discussies van online red pill communities. De red pill is een metafoor uit de film The Matrix (1999), waarin de hoofdpersoon Neo een keuze krijgt tussen een rode en een blauwe pil. Als hij de blauwe pil neemt blijft hij in een comfortabele maar illusoire wereld leven. Als hij de rode pil neemt, krijgt hij de wereld te zien zoals die echt is: een techno-dystopie waarin de mensheid bijna volledig tot slaaf is gemaakt door robots. De leidende gedachte in de red pill communities is dat de mainstreamcultuur een illusie is, en dat de leden van de red pill de waarheid hebben gezien. De focus van deze gemeenschappen verschilt, afhankelijk van welke ‘waarheid’ ze beweren te zien, maar er zijn twee grote groepen te onderscheiden. Enerzijds zijn er de extreemrechtse alt right– en complotdenkers à la Alex Jones (van InfoWars), die via hun complottheorieën racisme, antisemitisme, en homofobie prediken. Anderzijds is er de manosphere, een online subcultuur van mannen die het feminisme als een gevaar zien en bang zijn dat de rechten en traditionele rollen van mannen worden ingeperkt. Onder deze paraplu vallen zowel de pickup artists (PUAs) die technieken bespreken om vrouwen te versieren, als zogenaamde men going their own way (MGTOW), die hun leven zo proberen in te richten dat ze zo weinig mogelijk met vrouwen te maken hoeven te hebben.

Not All Dead White Men gaat specifiek over de misogyne kant van dit online universum – al geeft Zuckerberg aan dat de oudheid met ongeveer dezelfde technieken wordt ingezet om racisme en fascisme te legitimeren en normaliseren. Na een introducerend hoofdstuk over het hoe en wat van de red pill en de manosphere geeft ze drie casestudies: hoofdstuk twee gaat over het gebruik van stoïcijns gedachtegoed om misogynie te legitimeren, het derde hoofdstuk gaat over het gebruik van Ovidius’ leerdicht Ars amatoria onder pickup artists, en in hoofdstuk vier analyseert Zuckerberg de angst voor valse beschuldigingen van verkrachting door de lens van de mythe van Phaedra en Hippolytus.

In deze studies komt steeds hetzelfde patroon terug. De rodepillenslikkers citeren een antieke auteur en beweren dat hun ideeën al door de Grieken en Romeinen werden verkondigd – bijvoorbeeld: volgens de stoïcijnen is iemand die kalm en rationeel handelt beter dan iemand die zich door emoties laat leiden. Vervolgens projecteren de red pill communities wat vooroordelen op deze oude tekst – vrouwen zijn emotioneler dan mannen, dus mannen zijn superieur – en voilà: Seneca en Marcus Aurelius waren ook al men’s rights activists. Zuckerberg wijst er herhaaldelijk op dat dit gebruik van de oudheid voor misogyn activisme berust op een naïeve, oppervlakkige, en selectieve lezing van de antieke bronnen. Het stoïcisme predikte bijvoorbeeld juist gelijkheid tussen de seksen, een feit dat de manosphere voor het gemak buiten beschouwing laat. Maar dit is precies hoe de red pill communities de Griekse en Romeinse oudheid gebruiken: door een eenzijdige presentatie van het antieke materiaal kunnen ze hun eigen ideeën legitimiteit geven (‘de Grieken en Romeinen dachten het al!’) terwijl ze de complicaties kunnen negeren.

Zuckerberg ontmaskert deze eenzijdigheid, en laat tegelijk zien wat de waarde is van een genuanceerde en kritische studie van antieke teksten: het geeft ons een scherpere blik en een breder perspectief. De geleerde literatuur over Ovidius blijkt bijvoorbeeld een krachtig instrument om de retoriek van het moderne verleidingshandboek mee te ontcijferen: zo gaat het zowel Ovidius als zijn moderne imitatoren meer om status onder mannen dan om succes bij vrouwen, en is de economie van hun verleidingsadviezen gebaseerd op de verkoop van boeken (poëzie voor Ovidius, handboeken voor moderne verleiders).

Bang Roman Empire
De voornaamste les van het boek is dat de mannen van de red pill geloven dat er een rechte lijn door de westerse geschiedenis loopt van de oudheid naar nu: mannen en vrouwen zijn altijd hetzelfde geweest, en het patriarchaat is de enige zinnige manier om de wereld in te richten. In feite pleiten ze ervoor om een seksuele moraal die al eeuwen dood is opnieuw in te stellen – in Zuckerbergs woorden: ‘an ideologically motivated strategy to resurrect ancient norms in the present day. Men’s rights activists, pickup artists, and the Alt-Right use the Classics to make their radical, reactionary gender politics seem not only normal and natural, but thoroughly, traditionally, European.’

Zuckerbergs missie is om deze strategie tegen te werken. Het is de vraag of dat in haar boek helemaal lukt: al met al besteedt ze veel tijd aan de ontmaskering van eenzijdige, naïeve, oppervlakkige, en tendentieuze interpretaties van klassieke teksten. Daardoor is het boek in zekere zin weinig spannend: dat een randgroep van complotdenkers haar wereldbeeld niet baseert op nauwkeurig onderzoek is niet bepaald verrassend. Wanneer de auteur van de boeken Day Bang, 30 Bangs en Bang Poland in een blogpost vol spelfouten beweert dat de Ars amatoria net zo goed Bang Roman Empire had kunnen heten, kost het niet veel moeite om in te zien dat zijn interpretatie van Ovidius waarschijnlijk rammelt. Zuckerberg wijdt er een aantal pagina’s aan – waarbij ze in een voetnoot keurig naar de blogpost verwijst als ‘Valizadeh 2011d’.

Dit laatste voorbeeld laat ook zien waarom Zuckerbergs boek vaak een ongemakkelijk gevoel oproept. Door te roeren in een beerput aan misogyne blogs en Twitteraccounts en haar vondsten methodisch uiteen te zetten, geeft ze randfiguren een podium dat ze anders misschien niet zouden krijgen. Bovendien krijgen hun ideeën een glans van legitimiteit doordat ze als ‘Valizadeh 2011e’ worden aangehaald, in plaats van als een blogpost met de titel ‘You Did This to Me’. Toch ligt hierin juist ook de kracht van Zuckerbergs boek. De verkiezing van Donald Trump heeft deze beerput immers geopend en meer mainstream gemaakt. Als er daarmee een toegenomen interesse in de klassieke oudheid is en de classici zelf niet de moeite doen om verkeerde opvattingen recht te zetten, is er een reële kans dat de leugens van de red pill communities meer geloofd worden dan het nauwkeurige onderzoek van generaties oudheidkundigen. Not All Dead White Men is boven alles een pleidooi om deze tendens niet te negeren.

Op social media verspreidt zulke misinformatie zich sneller dan ooit (vraag maar aan Donna Zuckerbergs broer Mark), en het is inmiddels duidelijk dat de discussies van boze mannen op internet grote schade kunnen veroorzaken buiten internet – denk bijvoorbeeld aan een reeks moorden op vrouwen die zijn gepleegd door leden van de online gemeenschap van incels (‘involuntary celibates’, mannen die gefrustreerd zijn door hun gebrek aan seksueel succes): de discussies op internetfora hebben consequenties in de echte wereld. En zelfs in de veilige wereld van de elite-universiteiten in de VS heeft het wereldbeeld dat Zuckerberg beschrijft impact.

Onder classici
Aan de University of Chicago, waar ik sinds een paar jaar promotie-onderzoek doe in klassieke talen, verschenen eind 2016 posters van de Amerikaanse neonazigroep IDENTITY EVROPA. Op de posters stonden afbeeldingen van marmeren Romeinse standbeelden, en slogans als ‘Protect your heritage’ en ‘Serve your people’: oproepen aan witte studenten om zich met de Romeinse oudheid te identificeren en te vechten tegen alles dat niet even wit is als de standbeelden. Deze posters verschenen rond dezelfde tijd op tientallen universiteiten, waar ze overal schandaal veroorzaakten. Aan de University of Chicago lagen de posters extra gevoelig: het is traditioneel een rechtse universiteit (geassocieerd met conservatieve denkers als Leo Strauss en Allan Bloom en met het neoliberalisme van de Chicago School of Economics), maar over het algemeen niet extreemrechts, al behaalde een van de leiders van de alt right, Richard Spencer, er in 2003 een mastertitel. In 2015 was er een schandaal toen Rachel Fulton Brown, professor in Middeleeuwse Geschiedenis aan de University of Chicago, op haar blog een artikel ‘Three Cheers for White Men’ publiceerde – volgens sommigen een verkapte verdediging van ‘white supremacy’, volgens Fulton Brown een provocatieve grap. Notoire alt-rightprovocateur Milo Yiannopoulos wierp zich op als verdediger van de professor, waardoor de afdeling geschiedenis van de University of Chicago een plaats kreeg in het online universum dat Zuckerberg beschrijft. Hoewel de neonaziposters snel werden weggehaald, en Fulton Brown weinig steun krijgt van haar collega’s, is het duidelijk dat er aan deze universiteit zowel studenten als professoren zijn die flirten met extreemrechts.

Dat de invloed van extreemrechtse ideeën ook binnen de klassieke talen zelf een probleem is werd afgelopen januari pijnlijk duidelijk op de jaarlijkse bijeenkomst van de Society for Classical Studies (SCS), de grootste Amerikaanse vereniging van classici. Het was de honderdvijftigste bijeenkomst, en het had een feestje moeten zijn: een stuk of duizend oudheidkundigen kwamen bijeen in het Marriott Hotel in San Diego om te discussiëren over hun onderzoek, maar ook om te praten over verleden, heden en toekomst van de oudheidstudies in de VS. Een van de voornaamste evenementen was een paneldiscussie over ‘the Future of Classics’ (zo goed bezocht dat ik, net als bij de lezing van de beroemde classica Mary Beard die avond, op de grond moest zitten omdat alle stoelen bezet waren). Drie toonaangevende classici gaven korte inleidende praatjes over de toekomst van de klassieke talen, waarna er een uur was voor vragen en opmerkingen uit de zaal. Twee van deze inleidingen (van Sarah Bond en Dan-el Padilla Peralta, die allebei ook voor Eidolon hebben geschreven) hadden dezelfde strekking als Zuckerbergs boek: de klassieke talen hebben problemen met misogynie en racisme, en de toekomst van de klassieke talen hangt af van wat voor actie we nu bereid zijn te nemen.

Het liep al bij de tweede bijdrage uit het publiek uit de hand: een onafhankelijke onderzoeker stak een lange monoloog af, die begon als verdediging van de klassieke talen als ‘fundering van de westerse beschaving’: volgens deze onderzoeker zijn de Griekse en Romeinse oudheid het bestuderen waard omdat ze ons bewust maken van de waarde van vrijheid en democratie. In de loop van haar betoog werd echter duidelijk dat haar commentaar bedoeld was als aanval op Bond en Padilla Peralta: ze zag hun oproep om te vechten tegen een toekomst die door witte mannen wordt geschreven als gevaarlijk socialisme en als een aanval op de westerse beschaving. Uiteindelijk ontaardde haar betoog in expliciet racisme, toen ze Padilla Peralta persoonlijk aansprak, en zei dat hij zijn baan alleen had gekregen omdat hij zwart is. Op dat moment barstte de zaal los in boegeroep en werd haar de microfoon afgenomen.

De impact die dit incident heeft gehad op de wereld van de klassieke talen in de VS is moeilijk te overschatten (zie hier een overzicht van de reacties); het maakte duidelijk dat racisme ook binnen de oudheidstudies een probleem is en het dus niet alleen ‘buitenstaanders’ zijn die aan de haal gaan met Griekse en Romeinse teksten. En ook dat was geen verrassing: het veld is al langer bekend met betogen over het verband tussen grote verhalen over de ‘fundamenten van de westerse beschaving’ en seksistische en racistische praktijken. Maar waar zulke betogen nog makkelijk zijn weg te wuiven als abstracte ideeën, wordt de realiteit ineens pijnlijk zichtbaar wanneer iemand als vanzelfsprekend de gedachtesprong maakt van ‘de oudheid is belangrijk omdat het het fundament is van de westerse beschaving’ naar ‘zwarte mensen horen er niet thuis.’ Bovendien is de maker van deze sprong, in tegenstelling tot de manosphere waar Donna Zuckerberg over schrijft, geen buitenstaander met beperkte kennis van de oudheidstudies: dit kwam van een classica, op een bijeenkomst voor classici, in een panel waar classici onder elkaar praten over de toekomst van hun eigen veld.

Het is te hopen dat dit ook een les is voor Nederland. Het is makkelijk om Amerikaanse discussies en blogs van activisten weg te wuiven; net zoals het makkelijk is om te lachen om Thierry Baudets slechte Latijn, zoals Mary Beard deed in de Times Literary Supplement. Maar in een tijd waarin klassieke talen moeite hebben om zich staande te houden, is het kennelijk verleidelijk om voor eigen gewin triomfantelijke verhalen af te steken over de glorie van de Griekse democratie, de Romeinse infrastructuur, en de wijsheid van de antieke literatuur. De les van Zuckerberg en van de SCS: dit soort mooie verhalen heeft lelijke consequenties, en het is aan de classici zelf om met een tegenverhaal te komen.