Van de superrijken hoeven we het niet te verwachten
Clarice Gargard

Anand Giridharadas, Waarom de superrijken de wereld niet zullen veranderen (vert. Marga Blankestijn, Volt 2019), 336 blz.


‘Zij’, de superrijken, bepalen de regels, ziet Clarice Gargard in Waarom de superrijken de wereld niet zullen veranderen van Anand Giridharadas. In tegenstelling tot wat we zijn gaan geloven, moeten we voor waarlijke verandering niet naar hen, maar naar onszelf kijken, betoogt de auteur. Maar hoe doe je dat, als hard werken niet genoeg is?


* Abonnees lezen meer. Neem ook een abonnement! *


Anand Giridharadas is een Amerikaanse schrijver en politiek commentator, die eerder werkte als consultant bij McKinsey en als columnist voor The New York Times. In de Verenigde Staten schuift hij overal aan, van CNN tot The Daily Show. Hij waarschuwt er voor de superrijken. Zijn bestseller Winners Take All (in het Nederlands vertaald als Waarom de superrijken de wereld niet zullen veranderen) gaat over hoe zij profiteren van het leed van anderen, en hoe zij dat kunnen blijven doen.

De nieuwe kolonisten

Anand Giridharadas, Waarom de superrijken de wereld niet zullen veranderen (vert. Marga Blankestijn, Volt 2019), 336 blz.
Anand Giridharadas, Waarom de superrijken de wereld niet zullen veranderen (vert. Marga Blankestijn, Volt 2019), 336 blz.

‘The brown Rutger Bregman’, noemde hij zichzelf gekscherend toen ik hem vorig jaar in Amsterdam ontmoette. Omdat ze beiden de economische elite bekritiseren (al ben ik van mening dat Giridharadas terecht meer sociale factoren zoals ras, gender en geboorteplek meeneemt). Zijn volle dos zilver haar is in het echt net zo opvallend als op beeld. ‘De macht die miljardairs hebben is in sommige samenlevingen vergelijkbaar met die van kolonisten. Enkele mensen die heersen over een veel grotere groep. Hoe kan dat? Mijn boek is een poging dat uit te leggen.’

De coronacrisis maakt de macht van de superrijken zichtbaarder dan ooit. Kijk naar de rijkste man ter wereld, Jeff Bezos van Amazon. Hij verdient meer geld in een minuut dan een gemiddelde millennial – wellicht een van zijn bezorgers of magazijnmedewerkers – in een jaar. Tijdens deze pandemie durfde dochteronderneming Whole Foods voor te stellen dat gezonde werknemers hun vakantiedagen aan zieke collega’s zouden doneren. Alles om de diepe zakken van de baas te ontlasten, terwijl de werknemers in een crisis de zaak draaiende houden en zijn vermogen met miljarden vergroten.

Maar denk ook aan rijke techgiganten die nu profiteren van de crisis door diensten aan overheden te bieden, waardoor ze nog meer controle, macht en toegang tot onze gegevens krijgen. ‘Wantrouw de techreuzen,’ waarschuwde Marietje Schaake, International Director of Policy bij Stanford University’s Cyber Policy Center onlangs daarom ook in NRC.

Miljardairsmythes

De conclusie van Winners Take All komt er (enigszins gechargeerd) op neer dat ‘zij’, de superrijken, de regels bepalen. ‘Wij’, de rest van de wereld, of dan in ieder geval velen van ons, zijn in die regels zijn gaan geloven, wat structurele ongelijkheid in stand houdt. De superrijken zetten de werkelijkheid naar hun hand.

Wie zichzelf kwalijk neemt geen miljardair te zijn geworden, of zich simpelweg als pechvogel ziet, zal zich minder snel tegen het systeem keren, al is de kans nog zo klein om aan de top terecht te komen.
Giridharadas geeft er voorbeelden van. Zo bedienen de multinationals die voor belastingvoordeel lobbyen zich van de mythe dat wat voor hen goed is de gehele samenleving dient, terwijl eigenlijk vooral de zakken van aandeelhouders worden gevuld. Nederland draagt er als belastingparadijs aan bij. Een vergelijkbare rol speelt het idee dat iedereen die hard genoeg werkt het zou kunnen maken. Denk aan het idee van meritocratie, dat in veel (westerse) samenlevingen leeft. Zoals de Canadese schrijver Ronald Wright ooit zei over het Amerikaanse neoliberalisme: ‘Socialism never took root in America because the poor see themselves not as an exploited proletariat but as temporarily embarrassed millionaires.’ Wie zichzelf kwalijk neemt geen miljardair te zijn geworden, of zich simpelweg als pechvogel ziet, zal zich minder snel tegen het systeem keren, al is de kans nog zo klein om aan de top terecht te komen. Er zijn zevenenhalf miljard mensen op de wereld en maar 2153 miljardairs. You do the math.

De superrijken en de elite, van zakenmensen tot aan de overheid, media en denktanks, leven volgens Giridharadas allemaal in MarketWorld. In een netwerk en gemeenschap, maar ook in een cultuur en belevingswereld waarin de markt als oplossing geldt voor structurele problemen. Maar door mensen te koppelen aan de markt of kapitaal red je hen niet, betoogt hij.

Dan zou je ervan uitgaan dat mensen arm zijn vanwege het ontbreken van die koppelingen, en niet vanwege problemen als kaste, ras, land, lonen, arbeidsomstandigheden en plundering, niet vanwege iets wat iemand een ander heeft aangedaan of nog steeds aandoet.

Waarom zouden we erop vertrouwen dat degenen die de problemen veroorzaken en ervan profiteren genoeg zullen doen om die op te lossen? Toch zijn we in die mythe gaan geloven.
De rijken zullen de wereld niet redden, stelt Giridharadas. Toch verzamelen wereldleiders, investeerders, consultants en zakenlieden zich bij conferenties – zoals het World Economic Forum in Davos – om wereldproblematiek te bespreken en startten zij stichtingen, zoals de Clinton Foundation. Daardoor lijkt het alsof deze filantropen er alles aan doen om misstanden in de wereld te bestrijden. Maar wat de superrijken teruggegeven is minuscuul vergeleken met wat ze nemen. Het zal bovendien nooit systemische ongelijkheid elimineren, stelt Giridharadas. Zo wijst hij zelf op de voorkeur van de superrijken om het liever niet over ‘sociale rechtvaardigheid’ te hebben maar over ‘fairness’, ‘billijkheid’, omdat het eerste insinueert dat zij onrechtvaardig bezig zouden zijn. ‘Waarom zouden we erop vertrouwen dat degenen die de problemen veroorzaken en ervan profiteren genoeg zullen doen om die op te lossen? Alsof je de pyromaan vraagt de brand te blussen’, grapt hij.


Lees ook ‘De overwinning van het hyperkapitalisme’ van Nico Wilterdink. Wat kan en moet er in de plaats van het huidige kapitalistisch systeem komen? Volgens economen als Thomas Piketty, Branko Milanovic en Joseph Stiglitz blijft het kapitalisme in enigerlei vorm bestaan. Wat de mogelijkheid van hervormingen betreft zijn ze niet allemaal even optimistisch.


Maar we zijn wel in die mythe gaan geloven. De schrijver noemt studenten die denken de wereld beter te kunnen maken door bij Goldman Sachs, op Wall Street of in Silicon Valley te gaan werken. Ze geloven dat marktwerking en duurzaam en sociaal ondernemen binnen grote bedrijven kan helpen de wereld te redden. Aan hen wordt zowel een topcarrière met bakken met geld en maatschappelijke vooruitgang beloofd. Maar hoeveel zin heeft het om je bij Shell voor vrouwenrechten in te zetten, als hetzelfde bedrijf een gigantische olieramp veroorzaakt in de Nigerdelta, waar veel Nigeriaanse vrouwen het slachtoffer van zijn?

Giridharadas haalt Oscar Wilde aan:

Net zoals de ergste slaveneigenaren juist de mensen waren die hun slaven goed behandelden, omdat ze daarmee de gruwel van het systeem verborgen hielden voor degenen die eronder leden, en degenen die het aanschouwden, zo zijn in het huidige Engeland, juist de mensen die het beste met ons land voor hebben, degenen die het meeste kwaad doen.

Systeembrekers

Deze elite ziet zichzelf graag als invloedrijk in de positieve zin, maar niet in de negatieve. Een goed voorbeeld is Mark Zuckerberg, die bleef volharden dat de misinformatie op Facebook geen invloed had op de Amerikaanse verkiezingen van 2016. De superrijken erkennen zelden de kwade gevolgen van hun acties en invloed, want ze hebben immers niet de intentie iemand kwaad te doen. Soms denken ze zelfs dat zij tegen de gevestigde orde aan trappen. Giridharadas noemt in zijn boek een durfkapitalist die tijdens een conferentie met andere rijke en machtige mensen uit de techwereld verkondigde dat Elon Musk van Tesla en Travis Kalanick van Uber de echte rebellen zijn. De vakbonden die de belangen van gewone arbeiders zoals taxichauffeurs vertegenwoordigen noemde hij dan weer corrupt, omdat ze ‘de vooruitgang’ zouden proberen tegen te houden.

Ook al werk je nog zo hard, je blijft meestal simpelweg een van de ‘verliezers’ van het systeem. Hoe kun je je dan tegen een dergelijk systeem verzetten?
Het blijkt maar weer dat hoe bevoorrechter je bent, hoe meer je jezelf als individu kunt zien in plaats van als onderdeel van een groter systeem met verantwoordelijkheid naar anderen toe. Mensen met macht denken hun uitzonderingspositie te verdienen, vanwege hun vernuft, geboorterecht of hard werk. Maar als je niet geboren wordt met dat recht omdat je bijvoorbeeld zwart, bruin, arm, vrouw, homo, trans of ziek bent of in het verkeerde land zit, wordt die status en machtspositie moeilijker te behalen. Ook al werk je nog zo hard, je blijft meestal simpelweg een van de ‘verliezers’ van het systeem, zoals Giridharadas dat noemt. Hoe kun je je dan tegen een dergelijk systeem verzetten?

Giridharadas pleit er in zijn boek voor dat rijken meer belasting moeten betalen. Daarnaast wijst hij op het belang van wat ik systeembrekers noem: mensen die het spel weigeren mee te spelen. Ik vraag me daarbij af hoe Giridharadas zijn eigen positie ziet, als bestsellerauteur die zich tegen de elite verzet, maar inmiddels ook bij die wereld hoort. Hij werkte voorheen voor een prominent adviesbureau en een elitekrant. Ook vliegt hij de wereld rond in privéjets en vertoeft hij in weelderige villa’s van superrijke vrienden.

Winners Take All leert je veel over economische en sociale ongelijkheid, maar geeft verder niet veel oplossingen.
Toen ik hem sprak vroeg ik hoe het zit met die vriendschap met de mensen waar hij zich tegen verzet. ‘Ik heb mezelf lange tijd ook die vraag gesteld en me ook wel schuldig gevoeld naar mijn omgeving.’ Het is voor het eerst dat ik hem even zie haperen en naar woorden zie zoeken. ‘Maar het boek is een debat met mijn vrienden’, parafraseert hij de Poolse intellectueel en Nobelprijswinnaar Czesław Miłosz, die dat zei over zijn kameraden die zich door het stalinisme lieten verleiden. ‘Dat betekent niet dat we geen vrienden meer moeten zijn.’

Door zijn woorden moet ik denken aan mijn tijd als VN-Vrouwenvertegenwoordiger. Deze ervaring leerde me dat het vrijwel onmogelijk is om je in je eentje tegen een systeem te verzetten, tegen een monster dat veel groter is dan jij. Wie erin opgenomen wordt, kan ook inschikkelijk worden. Maar als steeds meer mensen zich bij het verzet voegen, is er misschien een kans om dichter bij de overwinning te komen.

Vooruitzien

Winners Take All leert je veel over economische en sociale ongelijkheid, maar geeft verder niet veel oplossingen. Dat ziet Giridharadas ook niet als zijn taak. Het boek is uiteindelijk vooral een goed onderzochte uiteenzetting over het onderwerp.

Winners Take All kan ondanks het gebrek aan antwoorden wel bijdragen aan het bewustzijn dat nodig is.
Onlangs luisterde ik naar de podcast The Next System. Daarin wordt juist wel naar oplossingen gezocht. Host Adam Simson bespreekt die met mensen die zich verzetten tegen het huidig systeem en ook met alternatieven op de proppen komen. Bijvoorbeeld de Britse econoom Kate Raworth die haar ‘doughnut economics’ aan de man probeert te krijgen, een economisch systeem gefundeerd op sociale en ecologische waarden. De gemeente Amsterdam zegt ermee te willen experimenteren. Of de Amerikaanse politicoloog Dorian Warren, die zich voor een inclusieve arbeidersbeweging inzet. Zo zijn er wel meer te verzinnen: de Nigeriaanse boeren die in 2008 samen met Milieudefensie een historische rechtszaak tegen Shell begonnen vanwege lekkende oliepijpen en vervuiling in Nigeria. Of dichter bij huis, duurzaamheidsorganisatie Urgenda die met negenhonderd mede-eisers de Nederlandse staat aanklaagde, omdat die niet genoeg doet om de uitstoot van CO2 terug te dringen. En won.

Velen stellen dat de coronacrisis als wake-upcall kan fungeren. Maar er zijn ook mensen en organisaties die al langer wakker zijn en aan de weg timmeren om systemische verandering te bewerkstelligen. Winners Take All kan ondanks het gebrek aan antwoorden wel bijdragen aan het bewustzijn dat daarvoor nodig is en het verzet tegen de superrijken en elite dat al bestaat een handje helpen.