Uitjes met de Veiligheidsraad
Benjamin Duerr

Karel van Oosterom, Met een oranje das: een jaar in de Veiligheidsraad (Atlas Contact 2020), 256 blz.


De deelname aan de VN Veiligheidsraad bood Nederland de kans mee te spelen op het wereldtoneel. Een prestigieuze rol, maar voor een klein land als Nederland niet een met veel slagkracht. Met een oranje das toont hoe een ‘lichtgewicht’ als Nederland toch op internationale schaal een politiek van soft power kon bedrijven, ziet Benjamin Duerr.


* Abonnees lezen meer. Neem ook een abonnement! *


Karel van Oosterom, Met een oranje das: een jaar in de Veiligheidsraad (Atlas Contact 2020), 256 blz.
Karel van Oosterom, Met een oranje das: een jaar in de Veiligheidsraad (Atlas Contact 2020), 256 blz.

Op het internationale toneel is Nederland geen zwaargewicht. Het is te klein om met militaire macht andere landen te beïnvloeden, te afhankelijk om economisch druk uit te oefenen. Wat Nederland rest is ‘soft power’ – het overreden van andere landen zonder dwang of geweld, alleen door te lobbyen en te overtuigen, de eigen waarden uit te dragen en oplossingen voor te stellen.

Soft power is niet direct zichtbaar. Hoe Nederlandse diplomaten deze macht vergroten en gebruiken blijft meestal verborgen. Het recent verschenen Met een oranje das: een jaar in de Veiligheidsraad van ambassadeur Karel van Oosterom, de Nederlandse Permanent Vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties in New York, geeft nu een inkijkje in de machineruimte van de diplomatie. Hier wordt gewerkt om op internationaal niveau Nederlandse belangen te verdedigen en Nederlandse waarden uit te dragen – de kern van de diplomatie. Van Oosterom vertelt hoe Nederland het voor elkaar heeft gekregen om sancties tegen mensensmokkelaars in Libië in te stellen, humanitaire hulp aan de Noord-Koreaanse bevolking te bieden en uithongering als oorlogsmisdrijf te kunnen vervolgen.

In Met een oranje das schrijft Van Oosterom over het jaar 2018, toen Nederland in de Veiligheidsraad zat. Voor de Nederlandse diplomatie en politiek is dit een bijzonder moment: het gebeurt ongeveer een keer in de twintig jaar. De laatste keer was 1999-2000 en alleen daarom al is Van Oosteroms boek interessant en relevant: het maakt buitenlandbeleid toegankelijk. Diplomatie – een werktuig om buitenlandbeleid te implementeren – is net zoals het bieden van onderwijs en zorg een kerntaak van een overheid, maar veel minder zichtbaar.

‘Voorzitter van de wereld’

Naast de permanente vijf leden China, Frankrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten was Nederland in 2018 één van de tien gekozen leden. Volgens het Handvest van de VN worden landen voor een termijn van twee jaar door de lidstaten in de Algemene Vergadering gekozen. Nadat de stemming echter met 95 stemmen voor Italië en 95 stemmen voor Nederland eindigde, besloten beide landen de termijn op te splitsen. Italië nam in 2017 als gekozen West-Europees land in de Veiligheidsraad plaats, Nederland in 2018.

Nederland heeft laten zien dat het mogelijk is om ook in de praktijk vrouwen meer inspraak te geven.
Een klein land als Nederland komt daarmee opeens dicht bij het centrum van de macht. Vooral als voorzitter van de Raad heeft het land de kans om – letterlijk – de agenda te bepalen. ‘Voorzitter van de wereld’, noemt Van Oosterom dit in zijn boek. Nederland wist onderwerpen als de humanitaire situatie in Jemen op de agenda te krijgen. Vaak moest daarvoor de weerstand van de grootmachten worden overwonnen. Van Oosterom beschrijft hoe hij een vergadering over de mensenrechtenschendingen in Syrië wilde openen maar door de Russische vertegenwoordiger werd tegengehouden, die het agendapunt op procedurele gronden wist te wraken. Dat de vergadering toch doorging – in informele setting in een andere zaal – toont de innovatie en de gedrevenheid waarmee Nederland voor zijn doelen heeft gestreden.


Lees ook ‘Mensenrechten zijn even geen prioriteit: de politiek van mensenrechten in historisch perspectief’ van René Koekkoek. De beloften van rechtvaardigheid ten spijt, wordt het huidige tijdperk gekenmerkt door groeiende sociaaleconomische ongelijkheid. Die ontwikkeling vindt weerklank in de historische wetenschap, toont René Koekkoek.


Daardoor heeft het in 2018 enkele concrete bijdragen geleverd aan een veiligere en rechtvaardigere wereld: nadat in 2017 strengere sancties tegen Noord-Korea waren ingesteld, dreigden hulporganisaties als Unicef hun hulp aan de bevolking op te moeten schorten. Er was geen mogelijkheid meer om geld over te maken of hulpgoederen over de Chinese grens naar Noord-Korea te transporteren. Een humanitaire levering werd bijvoorbeeld tegengehouden omdat er in de pakketten nagelschaartjes zaten die metaal bevatten, een materiaal dat op de sanctielijst staat en niet het land in mag. Als voorzitter van het sanctiecomité liet Nederland een handleiding opstellen om de maatregelen te verduidelijken. De Chinese douaniers konden daardoor makkelijker beoordelen welke goederen ze mochten laten passeren. Zodoende was het weer mogelijk om hulp aan de Noord-Koreaanse bevolking te bieden.

Diplomatie is er om verschillen te overbruggen. Dat houdt in dat men juist niet met vrienden onderhandelt, maar met degenen praat met wie men het niet eens is.
In een debat over de oorlog in Jemen, waar alleen mannen aan deelnamen, lukte het om ook een vrouw te laten spreken en daarmee te benadrukken dat vrede alleen kan ontstaan als alle delen van de maatschappij vertegenwoordigd zijn. Als voorzitter van de Raad vroeg Nederland bovendien aan de delegaties om op Internationale Vrouwendag op 8 maart alleen vrouwelijke diplomaten naar het debat te sturen. Behalve de Russen, die alleen maar mannen lieten opdraven, gaven andere landen gehoor. Nog nooit zaten er zo veel vrouwen in de Veiligheidsraad. De VN en de lidstaten benadrukken regelmatig het belang van gendergelijkheid en aanvaarden declaraties die oproepen om vrouwen bij politieke en vredesprocessen te betrekken. Vaak blijft het echter bij woorden. Nederland heeft laten zien dat het mogelijk is om ook in de praktijk vrouwen meer inspraak te geven.

Achter de schermen van multilaterale diplomatie

De voorbeelden laten twee dingen zien die iedereen met ervaring in de multilaterale diplomatie herkent: men moet blij zijn met kleine successen en geleidelijk naar zijn doelen toewerken. Bij een te grote snelheid stappen tegenstanders meteen op de rem. Kleine stappen zijn noodzakelijk om een groot doel te bereiken, zoals een bindende resolutie. Ten tweede tonen de verhalen aan hoe belangrijk het is om met iedereen banden te onderhouden – ook als de ander waarden heeft die haaks staan op de Nederlandse opvattingen. Diplomatie is er om verschillen te overbruggen. Dat houdt in dat men juist niet met vrienden onderhandelt, maar met degenen praat met wie men het niet eens is. Belangrijkste les in de diplomatie: je hebt elkaar altijd weer nodig. Daarom zijn ook contacten met landen als Rusland en China belangrijk. Zij moeten overtuigd worden voor een voorstel te stemmen, of het tenminste niet te vetoën. In zijn boek laat Van Oosterom zien hoe dit in de praktijk werkt. Soms blijkt al de oprichting van een WhatsApp-groep voor alle vijftien Permanent Vertegenwoordigers een verschil te maken.

Voor een land is een zetel in de Veiligheidsraad niet alleen een teken van prestige, maar een kans om invloed op de wereldpolitiek uit te oefenen.
Met een oranje das is een stappenplan voor landen die in de Veiligheidsraad willen. Voor een land is een zetel in de Veiligheidsraad niet alleen een teken van prestige, maar een kans om invloed op de wereldpolitiek uit te oefenen. De Veiligheidsraad is nog steeds de machtigste internationale instantie. Van Oosterom geeft praktische tips over het voeren van een campagne, de omgang met de pers, en de preventie van burn-outs bij medewerkers. De eerste hoofdstukken lijken daardoor deels op een managementboek waar vooral toekomstige generaties diplomaten iets aan zullen hebben.

Vooral in latere hoofdstukken is Van Oosteroms boek echter ook een persoonlijke terugblik op zijn ervaringen in New York. Zijn beschrijvingen geven een uniek inzicht in het dagelijks werk als ambassadeur bij de VN, zoals hoe het voelt om voor de zaal de microfoons van de wereldpers in je gezicht geduwd te krijgen. Hij vertelt dat de stoelen in de beroemde zaal van de Veiligheidsraad doorgezeten en helemaal niet comfortabel zijn, en dat zijn buren ontsteld waren toen hij het traditionele ontbijt op de eerste ochtend van een voorzitterschap bij hem thuis organiseerde en het huis door pers belaagd werd. De reizen en werkbezoeken van de Raad blijken – net als een schoolreis – een belangrijk verbindend element voor de diplomaten te zijn. De verhalen over de Zweedse minister van Buitenlandse Zaken die een zelfgeschreven gedicht voordroeg of een voluit zingende Russische ambassadeur zijn boeiend. Met een oranje das biedt een Nederlands perspectief op de Veiligheidsraad, en is een goede aanvulling op Leerschool van een idealist, in de 2019 verschenen memoires van Samantha Power, de Amerikaanse ambassadeur bij de VN.

Kritiek op Nederlandse diplomatie

Van Oosterom gaat kort in op de kritiek op de Veiligheidsraad, zoals de ondervertegenwoordiging van opkomende economieën, maar biedt niet echt oplossingen – behalve het advies om beter en op innovatieve manieren gebruik te maken van de bestaande instituties van het VN-systeem.

Met een oranje das laat zien dat Nederland wel degelijk een rol kan spelen op het wereldtoneel – mits daar de politieke wil en de nodige middelen voor zijn.
Hij spreekt zich ook niet expliciet uit over de structurele tekortkomingen van de Nederlandse diplomatie, maar uit zijn verhalen wordt impliciet duidelijk hoeveel energie het jaar in de Veiligheidsraad het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft gekost. In de afgelopen jaren is sterk bezuinigd. Experts en zelfs oud-ministers noemden het buitenlandbeleid in het verleden versplinterd en verlamd. Diplomatie is al jaren geen prioriteit, de ministers zijn zwak, en de macht van andere ministeries – bijvoorbeeld van Financiën in Brussel – hebben tot een vervaagd buitenlandbeleid geleid, klinkt het in Den Haag.

Met een oranje das laat zien dat Nederland wel degelijk een rol kan spelen op het wereldtoneel – mits daar de politieke wil en de nodige middelen voor zijn. ‘Soft power’ – invloed dus – is niet meetbaar zoals succesvol financieel of handelsbeleid meetbaar is. Maar juist een klein land als Nederland heeft er belang bij zich internationaal te engageren. Het is niet in staat om volledig voor de eigen veiligheid te zorgen en daarom gebaat bij goede relaties, samenwerking met partners en het voorkomen van conflicten. Diplomatie helpt bedrijven om buiten de landsgrenzen te ondernemen en burgers op reis hulp te bieden. En het is een middel om waarden en doelen zoals democratie, gendergelijkheid en rechtvaardigheid uit te dragen en te realiseren. Van Oosteroms boek is een handleiding voor hoe dat kan, vooral voor diegenen die mogelijk over twintig jaar weer plaatsnemen in de Veiligheidsraad. Nederland heeft zich afgelopen jaar namelijk weer kandidaat gesteld voor een zetel in 2033-2034.