๐Ÿ†• Harpie is nog op zoek naar haar stem
๐Ÿ–‹ Emma van Meyeren

Hannah van Binsbergen, Harpie (Pluim 2020), 175 blz.


Harpie is een vrouw van tweeรซntwintig die regelmatig de duivel over de vloer heeft. Op zoek naar haar eigen identiteit en seksualiteit voert ze uitgebreide gesprekken met hem. Emma van Meyeren las Hannah van Binsbergens debuutroman Harpie en vraagt zich af hoe seksualiteit, vervreemding en het kwade daarin samenhangen.


* Abonnees lezen meer. Neem ook een abonnement! *


Essay uit dNBg 2020#5

Na het succes van haar dichtbundel Kwaad gesternte uit 2016 is het geen verrassing dat het kwaad wederom centraal staat in Hannah van Binsbergens debuutroman Harpie. De gedichten uit Kwaad gesternte gingen over โ€˜wat zwarte magie en politiek radicalisme gemeen hebbenโ€™, zo viel op de achterflap te lezen. Ook in Harpie komen deze themaโ€™s terug: het verhaal begint met een dialoog tussen hoofdpersoon Harpie en de duivel en eindigt in een soort arbeidersrevolutie. Maar waar Van Binsbergen een heldere stem ontwikkelde in haar gedichten door nieuwe en verrassende verbanden te leggen tussen zwarte magie en politiek radicalisme, is Harpie nog zoekende naar wat zij precies wil zeggen.

De duivel en het kwade

Hannah van Binsbergen, Harpie (Pluim 2020), 175 blz.
Hannah van Binsbergen, Harpie (Pluim 2020), 175 blz.

Harpie is een vrouw van tweeรซntwintig met geldproblemen. Ze is gestopt met haar studie en vraagt zich af welke richting haar leven op moet. De roman begint met de verschijning van de duivel in een plas bloed, het resultaat van Harpies zelfmoordpoging. Hij overtuigt Harpie het einde nog even uit te stellen en dus besluit ze zichzelf nog tot haar verjaardag te geven. In de tussentijd solliciteert ze naar twee baantjes die elkaars tegenpolen lijken, maar die toch veel met elkaar gemeen blijken te hebben: overdag zit ze achter de welkomstbalie van een klein bedrijf, โ€™s avonds werkt ze als sekswerker voor een escortgigant. Beide functies vragen net iets anders maar eigenlijk hetzelfde van haar: een toegankelijke vrouwelijke vertoning.

Harpie denkt veel na over de gelijksoortige vervreemding die deze verschillende vormen van arbeid teweegbrengen. Bijvoorbeeld wanneer ze na haar eerste shift als sekswerker alleen naar een bar gaat. Ze heeft het daar niet naar haar zin omdat ze zichzelf moet zijn en zich niet kan verhullen achter haar werkende alter ego Sylvia. Ze denkt:

En wat is een betere indicator van je identiteit dan wat andere mensen denken dat je bent, ik bedoel, ik ga ook alleen maar door met mezelf zijn als ik in het openbaar ben, het grootste deel van de tijd is het niet bij te houden wie ik nu weer ben, Sylvia, Harpie, Jean Genet, twee krabbenโ€ฆ

Dat het opvoeren van een identiteit een verstikkend effect heeft op Harpie komen we niet zozeer te weten door waar ze heen gaat, wat ze doet of wie ze ontmoet, maar vooral door wat ze denkt. Locaties en andere personages spelen geen grote rol in Harpies innerlijke monoloog. Ook de figuur van de duivel, die steeds in verschillende gedaantes opduikt en uitgebreide gesprekken met Harpie voert, is eerder een uitvloeisel van haar innerlijke strijd, dan dat hij er werkelijk onderdeel van uit lijkt te maken. Is de duivel het kwade in Harpie zelf, of een op zichzelf staand wezen? Wil Harpie zich van hem verlossen, of vindt ze hem ook wel aantrekkelijk? En als zulke vragen misschien helemaal niet zo binair gesteld moeten worden, welke vragen zouden er dan wel gesteld moeten worden? Uit Harpies gedachten valt moeilijk te ontdekken wat het kwade is en hoe zij zich ertoe verhoudt.

Vervreemding en seksualiteit

Harpie werd door uitgeverij Pluim aangekondigd als het vrouwelijke antwoord op de door mannen gedomineerde literatuur over seksuele ontplooiing. Als de tegenhanger van Jan Wolkers draait het verhaal nu om de ontwikkeling van de seksualiteit van de vrouw: het mooie en het lelijke, het gewenste en het ongewenste, het goede en het kwade. De vraag die de roman al vrij snel oproept, is of seksualiteit het werkelijke thema van het boek is. Hoewel seks een grote rol speelt โ€“ zowel in Harpies werk als in een bepalende jeugdherinnering die ze beschrijft โ€“ lijkt het eerder een gebeurtenis te zijn die een ander hoofdthema opwerpt, namelijk vervreemding.

Het is opvallend dat in recente romans van jonge witte vrouwen gevoelens van vervreemding vaak uiting vinden in de seksualiteit.
Het valt heel goed te beargumenteren dat seksualiteit en vervreemding hand in hand gaan. In Feminist Politics and Human Nature (1983) beschrijft filosoof Alison Jaggar welke rol het vrouwenlichaam speelt bij de verdeling van economische kansen. Zij betoogt dat het lichaam door middel van de โ€˜male gazeโ€™ vervreemd raakt van de vrouw, waardoor de vrouwelijke seksualiteit niet de kans krijgt zich te ontwikkelen. Het is opvallend dat in recente romans van jonge witte vrouwen gevoelens van vervreemding vaak uiting vinden in de seksualiteit.

Denk bijvoorbeeld aan het personage Minnie in Niรฑa Weijersโ€™ De consequenties (2014). Minnie verlangt ernaar zichzelf uit te wissen: ze verkoopt al haar bezittingen en fantaseert over haar eigen verdwijning. Ook haar minnaar, een fotograaf, daagt ze uit om onderdeel te zijn van haar uitwissing door haar te bespieden. Weijers plaatst haar strijdlustige hoofdpersonage tegenover de male gaze. Ook Persis Bekkering voert in haar debuut Een heldenleven (2018) een vrouw op die haar zichtbaarheid en seksualiteit onderzoekt. Haar personage Kiriko is een kunstenaar die niet goed weet of ze zichtbaar wil zijn met haar werk, en verschilt daarmee radicaal van haar geliefde Igor, die er zo van geniet om in de schijnwerpers te staan. De seksualiteit van deze personages is innig verbonden met een verlangen om zichzelf (on)zichtbaar te maken.

Kiriko en Minnie zou je makkelijk kunnen voorstellen als generatiegenoten van Harpie. Alle drie zitten ze verstopt op hun eenzame zolderkamertje ergens in Amsterdam. En alle drie zijn ze verstrikt in de wirwar van alledaagsheid en sociale verwachtingen, en daarmee vervreemd van de wereld en zichzelf. Of misschien andersom.

Anti-ontplooiingsnarratief

Doordat ze voortdurend de notie van identiteit als opvoering bevragen en het gevoel van vervreemding thematiseren, vormen deze drie romans anti-ontplooiingsnarratieven over de vrouwelijke seksualiteit. Net als in De consequenties en Een heldenleven wordt in Harpie het progressief-liberale streven naar voortdurende ontplooiing en zelfoptimalisatie niet zomaar voor lief genomen. Op sommige momenten weet Van Binsbergen de weigering om in dit streven mee te gaan prachtig te beschrijven. Bijvoorbeeld met de zinnen โ€˜Ik haat het weke vleespak dat ik aan moet. Ik haat het dat ik niet woedend kan blijven, niet ontroostbaar.โ€™

Het herinnert aan Van Binsbergens moedige, belichaamde en radicale poรซzie. Uit die poรซzie spreekt een onbevreesde relatie tot het kwade die fricties niet schuwt.
Deze zin herinnert aan Van Binsbergens moedige, belichaamde en radicale poรซzie. Uit die poรซzie spreekt een onbevreesde relatie tot het kwade die fricties niet schuwt. In haar poรซtische sensitiviteit spat het patriarchaat voor onze ogen in duizend stukjes uiteen, en mogen wij dansen op de scherven. Tussen die scherven valt inderdaad nog veel te ontdekken over seksualiteit, vrouwelijkheid en het kwade dat bij Jan Wolkers en zijn discipelen niet te ontdekken valt.

Maar wanneer Harpie eindigt in een soort poging tot een arbeidersrevolutie, blijkt het verhaal toch niet het gedroomde vehikel van Van Binsbergens idealen. Het zal wellicht met enige ironie opgeschreven zijn โ€“, de suffe kantoorcollegaโ€™s die plots inzien dat Harpie niet alleen de receptioniste, maar ook een mens is โ€“ย en de duivel die als verlosser verschijnt in de vorm van een moderne psychiater, maar deze toon valt zo laat in de roman plat. Het is dan eigenlijk helemaal niet zo duidelijk waarom de duivel in zoveel vertoningen verschijnt, en hoe Harpie zich verhoudt tot die specifieke duivelsverschijningen en tot het kwade in het algemeen. Harpie heeft genoeg om kwaad over te zijn, maar het lukt haar niet altijd om dezelfde woede op te roepen bij de lezer.